Mamy 12 503 opinii naszych Klientów
Przy opiece naprzemiennej rozliczenie PIT jako osoba samotnie wychowująca dziecko jest dziś możliwe tylko w ograniczonych sytuacjach. Aktualne przepisy wykluczają preferencję, jeżeli podatnik wychowuje co najmniej jedno dziecko wspólnie z drugim rodzicem, w tym także przy opiece naprzemiennej powiązanej ze świadczeniem wychowawczym.
W artykule wyjaśniamy, kiedy preferencyjne rozliczenie nadal może być możliwe, jakie znaczenie ma faktyczne samotne wychowywanie dziecka oraz czym obecne zasady różnią się od rozliczeń sprzed zmian Polskiego Ładu.
Aktualnie preferencyjne rozliczenie osoby samotnie wychowującej dziecko wynika z art. 6 ust. 4c i 4d ustawy o PIT. Jeżeli podatnik spełnia warunki ustawowe, podatek jest obliczany w podwójnej wysokości podatku od połowy jego dochodów. W praktyce mechanizm ten może być korzystny zwłaszcza wtedy, gdy dochody samotnego rodzica przekraczają pierwszy próg podatkowy albo gdy dzięki podziałowi dochodu lepiej wykorzystuje on kwotę wolną.
Z preferencji mogą korzystać rodzic lub opiekun prawny, którzy w roku podatkowym samotnie wychowują dziecko i należą do jednej z kategorii wymienionych w ustawie, czyli są panną, kawalerem, wdową, wdowcem, rozwódką, rozwodnikiem, osobą z orzeczoną separacją albo osobą pozostającą w małżeństwie, jeżeli jej małżonek został pozbawiony praw rodzicielskich lub odbywa karę pozbawienia wolności.
Preferencja dotyczy wychowywania dzieci małoletnich, dzieci pełnoletnich otrzymujących zasiłek pielęgnacyjny lub rentę socjalną oraz dzieci pełnoletnich do ukończenia 25. roku życia, jeżeli uczą się w szkołach lub na studiach i spełniają warunki dotyczące własnych dochodów.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Dla fiskusa i sądów kluczowe jest nie tylko to, jaki podatnik ma stan cywilny, lecz także to, czy rzeczywiście samotnie troszczy się o byt materialny i rozwój emocjonalny dziecka. Osoba samotnie wychowująca dziecko to taka, która w konkretnym okresie wykonuje obowiązki wychowawcze samodzielnie, bez udziału drugiego rodzica albo opiekuna prawnego.
Nie wystarczy więc powołać się na rozwód, separację albo brak małżeństwa. Jeżeli drugi rodzic realnie współuczestniczy w codziennym wychowaniu dziecka, podejmuje decyzje wychowawcze, zapewnia opiekę i dzieli odpowiedzialność za dziecko, organ podatkowy może uznać, że warunek samotnego wychowywania nie został spełniony.
Trzeba też odróżnić tę preferencję od odliczeń na dzieci. Obok statusu wychowywania ulga prorodzinna ma własne kryteria, limity i zasady podziału między rodziców. To, że rodzic nie może rozliczyć się jako samotny rodzic, nie zawsze oznacza automatyczną utratę prawa do innych preferencji rodzinnych.
Najważniejszą zmianą w stosunku do starszych rozliczeń jest art. 6 ust. 4f ustawy o PIT. Przepis ten stanowi, że sposób opodatkowania przewidziany dla osoby samotnie wychowującej dziecko nie ma zastosowania do osoby, która wychowuje wspólnie z drugim rodzicem albo opiekunem prawnym co najmniej jedno dziecko.
Ustawa wprost wskazuje, że wyłączenie obejmuje również sytuację, gdy dziecko jest pod opieką naprzemienną, w związku z którą obydwojgu rodzicom zostało ustalone świadczenie wychowawcze zgodnie z przepisami o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Przy świadczeniu wychowawczym opieka naprzemienna oznacza co do zasady, że każdemu z rodziców przysługuje połowa świadczenia, jeżeli taki model opieki wynika z orzeczenia sądu.
W praktyce oznacza to, że przy formalnej opiece naprzemiennej, wykonywanej przez oboje rodziców w powtarzalnych okresach i powiązanej z podziałem świadczenia wychowawczego, rodzic zwykle nie może rozliczyć PIT jako osoba samotnie wychowująca dziecko. Fiskus traktuje taki model jako wspólne wychowywanie, a nie samotne wychowywanie dziecka przez jednego rodzica.
Nie każda sytuacja po rozstaniu rodziców jest opieką naprzemienną w rozumieniu przepisów. Same regularne kontakty drugiego rodzica z dzieckiem, płacenie alimentów albo udział w wybranych decyzjach nie muszą jeszcze oznaczać, że dziecko jest wychowywane wspólnie w taki sposób, który automatycznie wyklucza preferencję. Istotny jest całokształt okoliczności.
Jeżeli dziecko mieszka stale z jednym rodzicem, a drugi rodzic ogranicza się do kontaktów, nie wykonuje bieżącej opieki i nie uczestniczy faktycznie w codziennym wychowaniu, rodzic sprawujący stałą opiekę może mieć argumenty za rozliczeniem jako osoba samotnie wychowująca dziecko. Trzeba jednak pamiętać, że to podatnik powinien być w stanie wykazać spełnienie warunków preferencji.
Znaczenie mogą mieć m.in. wyrok rozwodowy, postanowienie sądu rodzinnego, ugoda rodzicielska, decyzja o świadczeniu wychowawczym, miejsce zamieszkania dziecka, faktyczny harmonogram opieki, dokumenty ze szkoły, potwierdzenia ponoszenia kosztów oraz dowody na to, kto podejmuje codzienne decyzje dotyczące dziecka.
Starsze artykuły dotyczące opieki naprzemiennej często odwołują się do rozliczenia za 2021 r. i do poprzedniego brzmienia art. 6 ust. 4 ustawy o PIT. W tamtym stanie prawnym sądy administracyjne przyjmowały korzystną dla rodziców wykładnię, zgodnie z którą przy opiece naprzemiennej każdy z rodziców mógł w określonym czasie samodzielnie wychowywać dziecko.
Przykładowo w wyroku WSA w Gdańsku z 7 listopada 2018 r., sygn. I SA/Gd 831/18, wskazano, że przepis nie ograniczał statusu osoby samotnie wychowującej dziecko wyłącznie do jednego rodzica. Z kolei NSA w wyroku z 6 maja 2021 r., sygn. II FSK 412/19, zaakcentował, że jeżeli rodzice sprawują opiekę oddzielnie, w innym miejscu i naprzemiennie, to każdy z nich może w swoim czasie wykonywać obowiązki wychowawcze samodzielnie.
Te orzeczenia nadal mogą mieć znaczenie przy ocenie rozliczeń za lata, w których obowiązywały wcześniejsze przepisy, zwłaszcza przy ewentualnych korektach zeznań. Nie można jednak bezpośrednio przenosić tej wykładni na obecne rozliczenia, ponieważ od 2022 r. ustawodawca wprowadził wyraźne ograniczenie dotyczące wspólnego wychowywania i opieki naprzemiennej.
Przy dzieciach małoletnich ich własne dochody nie są objęte takim samym limitem jak przy dzieciach pełnoletnich uczących się. Natomiast przy dziecku pełnoletnim do 25. roku życia, które się uczy, trzeba zbadać, czy w roku podatkowym nie przekroczyło limitu określonego jako dwunastokrotność renty socjalnej obowiązującej w grudniu danego roku podatkowego. Do limitu wlicza się m.in. dochody opodatkowane według skali i dochody z kapitałów pieniężnych z art. 30b ustawy o PIT, a także określone przychody zwolnione, np. z ulgi dla młodych.
Przy rozliczeniu należy więc uwzględnić wpływ zarobków dziecka na ulgę i na możliwość zastosowania preferencyjnego rozliczenia. Inne skutki mogą mieć wakacyjne dochody małoletniego dziecka, a inne działalność gospodarcza pełnoletniego studenta albo jego przychody z umów objętych zwolnieniami podatkowymi.
Ograniczenia mogą dotyczyć także sposobu opodatkowania rodzica lub dziecka. Preferencja co do zasady nie ma zastosowania, gdy podatnik albo dziecko stosuje przepisy o podatku liniowym lub ryczałcie od przychodów ewidencjonowanych w zakresie działalności gospodarczej, z wyjątkiem najmu prywatnego opodatkowanego ryczałtem. Odrębnie trzeba ocenić szczególne przypadki, np. działalność zawieszoną bez przychodów i kosztów.
Rodzice czworga lub większej liczby dzieci mogą dodatkowo analizować ulgę 4+ na zasadach z Polskiego Ładu. Jest to jednak odrębna preferencja podatkowa i nie zastępuje warunków rozliczenia jako osoba samotnie wychowująca dziecko.
Przed zaznaczeniem preferencyjnego sposobu rozliczenia w PIT-36 lub PIT-37 warto odpowiedzieć na kilka praktycznych pytań: czy drugi rodzic faktycznie uczestniczy w codziennym wychowaniu, czy istnieje orzeczenie o opiece naprzemiennej, czy świadczenie wychowawcze jest podzielone między rodziców, gdzie dziecko ma centrum życiowe oraz kto ponosi podstawowe koszty utrzymania i podejmuje bieżące decyzje.
Jeżeli sytuacja jest jednoznaczna, wybór preferencji następuje przez zaznaczenie odpowiedniego pola w zeznaniu rocznym. Jeżeli jednak stan faktyczny jest mieszany, a drugi rodzic częściowo uczestniczy w życiu dziecka, bezpieczniejszym rozwiązaniem może być wcześniejsza analiza prawna albo wystąpienie o interpretację indywidualną.
Poniższe przykłady pokazują, jak te same przepisy mogą działać inaczej w zależności od faktycznego modelu opieki, wieku dziecka i roku, którego dotyczy rozliczenie.
Anna i Piotr są po rozwodzie. Sąd ustalił opiekę naprzemienną nad ich 9-letnim synem, a świadczenie wychowawcze jest wypłacane każdemu z rodziców po połowie. W rozliczeniu za obecny rok żadne z nich nie powinno automatycznie korzystać z preferencji dla osoby samotnie wychowującej dziecko, ponieważ aktualny art. 6 ust. 4f ustawy o PIT wyłącza taki sposób opodatkowania przy wspólnym wychowywaniu dziecka, w tym w opisanej opiece naprzemiennej.
Katarzyna jest rozwiedziona i mieszka z 6-letnią córką. Ojciec dziecka ma ustalone kontakty co drugi weekend, ale nie uczestniczy w codziennym wychowaniu, nie odbiera dziecka ze szkoły, nie opiekuje się nim w dni powszednie i nie podejmuje bieżących decyzji. Jeżeli pozostałe warunki są spełnione, Katarzyna może mieć podstawy do rozliczenia jako osoba samotnie wychowująca dziecko, bo kontakty drugiego rodzica nie muszą same w sobie oznaczać wspólnego wychowywania.
Marek samotnie wychowuje 23-letniego syna, który studiuje i w danym roku podatkowym uzyskał dochody przekraczające ustawowy limit dla pełnoletniego uczącego się dziecka. Nawet jeśli Marek faktycznie utrzymuje syna i nie korzysta ze wsparcia drugiego rodzica, preferencyjne rozliczenie może być wyłączone z powodu przekroczenia limitu dochodów dziecka.
Ewa i Tomasz w 2021 r. wykonywali opiekę naprzemienną nad córką, każde z nich samodzielnie opiekowało się dzieckiem w swoim miejscu zamieszkania i każde ponosiło koszty utrzymania dziecka w czasie sprawowanej opieki. Przy ocenie korekty rozliczenia za 2021 r. można jeszcze analizować wcześniejsze brzmienie przepisów oraz orzecznictwo NSA i WSA korzystne dla rodziców, ale trzeba sprawdzić, czy zobowiązanie podatkowe nie uległo przedawnieniu i czy stan faktyczny da się udokumentować.
W obecnym stanie prawnym zazwyczaj nie, jeżeli dziecko jest wychowywane wspólnie przez oboje rodziców, a opieka naprzemienna wiąże się z ustaleniem świadczenia wychowawczego dla obojga. Wynika to wprost z art. 6 ust. 4f ustawy o PIT.
Nie. Rozwód jest tylko jednym z warunków formalnych. Rodzic musi jeszcze faktycznie samotnie wychowywać dziecko, czyli wykonywać obowiązki wychowawcze bez realnego udziału drugiego rodzica.
Nie zawsze. Same kontakty, alimenty albo okazjonalny udział w sprawach dziecka nie muszą przesądzać o wspólnym wychowywaniu. Decydujące znaczenie ma rzeczywisty zakres opieki i odpowiedzialności drugiego rodzica.
Może to być możliwe, jeżeli zobowiązanie podatkowe nie jest przedawnione i podatnik potrafi wykazać spełnienie warunków obowiązujących za 2021 r. Warto jednak odróżnić korektę za 2021 r. od bieżących rozliczeń, bo obecne przepisy są mniej korzystne dla rodziców sprawujących opiekę naprzemienną.
Tak. Przy dziecku pełnoletnim uczącym się do 25. roku życia trzeba sprawdzić limit dochodów i przychodów wskazanych w ustawie o PIT. Przekroczenie limitu może pozbawić rodzica prawa do rozliczenia jako osoba samotnie wychowująca dziecko.
Co do zasady nie. Najem prywatny opodatkowany ryczałtem nie wyklucza sam przez się preferencyjnego rozliczenia. Inaczej może być przy działalności gospodarczej opodatkowanej liniowo albo ryczałtem, dlatego warto sprawdzić konkretny sposób opodatkowania.
Opieka naprzemienna nie jest już oceniana tak samo jak w starszych rozliczeniach. Obecne przepisy wprost wyłączają preferencyjne rozliczenie osoby samotnie wychowującej dziecko, jeżeli podatnik wychowuje dziecko wspólnie z drugim rodzicem, w tym przy formalnej opiece naprzemiennej powiązanej z ustaleniem świadczenia wychowawczego dla obojga rodziców.
Prawo do preferencji nadal może istnieć wtedy, gdy rodzic rzeczywiście samotnie wychowuje dziecko, a udział drugiego rodzica ma charakter ograniczony i nie tworzy wspólnego wychowywania. Każdorazowo trzeba jednak sprawdzić dokumenty, wiek dziecka, jego dochody, sposób opodatkowania rodzica i dziecka oraz rok podatkowy, którego dotyczy rozliczenie.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
Dlaczego warto?Numer telefonu pozwoli na kontakt
w przypadku podania nieprawidłowego emaila.
Otrzymasz SMS o wycenie i przygotowaniu
głównej odpowiedzi, a także w przypadku
problemów technicznych. Wiele razy podany
numer pomógł szybciej rozwiązać problem.
Wycenę wyślemy do 1 godziny
* W dni robocze w godzinach od 7 do 20.
* W weekendy i święta do 2 godzin.
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Pracujemy 7 dni w tygodniu
Opracowanie redakcyjne na podstawie porady prawnej. Ekspert merytoryczny: Marcin Sądej
Prawnik, absolwent Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, ukończone studia podyplomowe z zakresu Przeciwdziałania Przestępczości Gospodarczej i Skarbowej oraz z zakresu Rachunkowości i Rewizji Finansowej. Współpracuje z kancelariami doradców podatkowych oraz biurami...
>> więcej informacji
