- Podstawowa ochrona z art. 39 Kodeksu pracy działa przez 4 lata przed osiągnięciem wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia pozwala uzyskać prawo do emerytury z osiągnięciem tego wieku.
- Przy powszechnym wieku emerytalnym ochrona zaczyna się co do zasady po ukończeniu 56 lat przez kobietę i 61 lat przez mężczyzn.
- Ochrona dotyczy zakazu wypowiedzenia umowy przez pracodawcę, ale nie obejmuje m.in. porozumienia stron, dyscyplinarki, wygaśnięcia umowy terminowej ani przypadków wskazanych w przepisach szczególnych.
- W określonych sytuacjach pracodawca może wypowiedzieć warunki pracy lub płacy, a w razie naruszenia ochrony pracownik ma 21 dni na odwołanie do sądu pracy.
Komu przysługuje ochrona przedemerytalna?
Ochrona przedemerytalna przysługuje pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. Wynika to z art. 39 Kodeksu pracy.
W przypadku powszechnego wieku emerytalnego oznacza to obecnie ochronę od 56. roku życia u kobiet oraz od 61. roku życia u mężczyzn, ponieważ wiek emerytalny wynosi co do zasady 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Nie jest to jednak jedyny możliwy punkt odniesienia. U niektórych osób znaczenie może mieć obniżony wiek emerytalny albo szczególne uprawnienia emerytalne, np. związane z charakterem wykonywanej pracy. W takich sprawach trzeba ustalić konkretną podstawę przejścia na emeryturę, a nie tylko datę urodzenia. Szczególne zasady mogą dotyczyć osób ubiegających się o wcześniejszą emeryturę za pracę w szczególnych warunkach.
Warunek stażu nie powinien być rozumiany automatycznie jako zawsze 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn. Przy emeryturze z powszechnego systemu dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. kluczowe znaczenie ma osiągnięcie wieku emerytalnego, natomiast odpowiedni staż może mieć znaczenie m.in. dla prawa do minimalnej emerytury albo przy szczególnych rodzajach świadczeń. Dlatego przy nietypowej historii zatrudnienia, pracy za granicą, okresach nieskładkowych albo emeryturach szczególnych warto sprawdzić indywidualną sytuację w dokumentach ZUS.
Na czym polega okres ochronny przed emeryturą?
Ochrona polega przede wszystkim na tym, że pracodawca nie może wypowiedzieć pracownikowi umowy o pracę w okresie ochronnym. Zakaz dotyczy złożenia wypowiedzenia przez pracodawcę, a nie każdego możliwego sposobu zakończenia zatrudnienia.
Jeżeli wypowiedzenie zostało złożone przed wejściem pracownika w okres ochronny, sama okoliczność, że umowa rozwiąże się już w czasie ochrony, nie musi oznaczać naruszenia art. 39 K.p. Kluczowe jest więc, kiedy pracownik otrzymał wypowiedzenie, a nie tylko data końcowa stosunku pracy.
Aktualnie szczególnie ważna jest uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 30 września 2025 r., sygn. III PZP 6/24. Sąd Najwyższy wskazał, że zakaz wypowiedzenia wynikający z art. 39 K.p. dotyczy także umowy o pracę zawartej na czas określony, również wtedy, gdy okres jej obowiązywania upływa przed osiągnięciem przez pracownika wieku emerytalnego. Oznacza to, że pracodawca nie może swobodnie wypowiedzieć umowy terminowej tylko dlatego, że i tak miała zakończyć się przed emeryturą.
Jednocześnie art. 39 K.p. nie przedłuża automatycznie umowy terminowej. Jeżeli umowa na czas określony kończy się z upływem okresu, na jaki została zawarta, co do zasady rozwiązuje się w tej dacie. Pracodawca nie ma obowiązku zawierania kolejnej umowy tylko dlatego, że pracownik jest w wieku przedemerytalnym.
Kogo obejmuje ochrona z Kodeksu pracy?
Art. 39 Kodeksu pracy odnosi się do pracownika. W praktyce chodzi przede wszystkim o osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, ale Kodeks pracy uznaje za pracownika także osobę zatrudnioną na podstawie powołania, wyboru, mianowania albo spółdzielczej umowy o pracę, o ile przepisy szczególne nie regulują danej sytuacji inaczej.
W przypadku pracowników powołanych trzeba dodatkowo pamiętać o art. 72 § 3 K.p., który przewiduje szczególną ochronę w okresie 2 lat przed nabyciem prawa do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przy spółdzielczej umowie o pracę znaczenie mają także przepisy Prawa spółdzielczego. Ochrony przedemerytalnej nie stosuje się natomiast do typowych umów cywilnoprawnych, takich jak zlecenie czy umowa o dzieło, ponieważ nie są one stosunkiem pracy.
Pracodawca chce Cię zwolnić przed emeryturą?
Prawnik oceni, czy obejmuje Cię ochrona przedemerytalna, czy zachodzi wyjątek i jak zakwestionować wadliwe wypowiedzenie.
Wyślij sprawę do bezpłatnej wyceny ›Opisanie sprawy i wycena są bezpłatne • Dopiero później decydujesz, czy zamawiasz poradę
Wypowiedzenie zmieniające w okresie ochronnym
Ochrona przedemerytalna nie zawsze blokuje zmianę warunków zatrudnienia. Co do zasady przepisy o wypowiadaniu umów stosuje się także do wypowiedzeń zmieniających, ale art. 43 Kodeksu pracy przewiduje wyjątki. Pracodawca może wypowiedzieć warunki pracy lub płacy pracownikowi objętemu ochroną, jeżeli wypowiedzenie stało się konieczne ze względu na:
Jeżeli pracodawca chce na stałe pogorszyć istotne warunki zatrudnienia, powinien zastosować prawidłowe wypowiedzenie zmieniające, o ile przepisy ochronne na to pozwalają. Jeżeli to pracodawca kończy zatrudnienie, zastosowanie mają odrębne zasady: rozwiązanie umowy o pracę przez pracodawcę.
- wprowadzenie nowych zasad wynagradzania dotyczących ogółu pracowników albo grupy, do której pracownik należy;
- stwierdzoną orzeczeniem lekarskim utratę zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy;
- niezawinioną przez pracownika utratę uprawnień koniecznych do wykonywania dotychczasowej pracy.
W praktyce spory często dotyczą tego, czy rzeczywiście istniała ustawowa przyczyna zmiany stanowiska, etatu albo wynagrodzenia. Więcej o takim problemie omawia przykład dotyczący tego, kiedy dopuszczalne jest wypowiedzenie zmieniające warunki pracy.
Osobną podstawą zmian mogą być przepisy ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, czyli tzw. ustawy o zwolnieniach grupowych. U pracodawcy objętego tą ustawą pracownikowi w okresie ochrony przedemerytalnej można w określonych warunkach wypowiedzieć dotychczasowe warunki pracy i płacy, np. przy likwidacji stanowiska pracy. Jeżeli prowadzi to do obniżenia wynagrodzenia, pracownikowi może przysługiwać dodatek wyrównawczy do końca okresu ochronnego.
Kiedy ochrona przedemerytalna nie działa?
Ochrona z art. 39 K.p. nie jest bezwzględna. Przepis chroni przed wypowiedzeniem umowy przez pracodawcę, ale nie blokuje wszystkich sposobów ustania zatrudnienia. Nie dotyczy zatem m.in. rozwiązania umowy za porozumieniem stron, rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika ani rozwiązania bez wypowiedzenia z przyczyn niezawinionych, jeżeli spełnione są ustawowe warunki. W praktyce oznacza to, że możliwa jest także dyscyplinarka mimo ochrony przedemerytalnej, ale tylko wtedy, gdy istnieją podstawy z art. 52 K.p.
Przepisu art. 39 K.p. nie stosuje się również w razie uzyskania przez pracownika prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Ochrona nie obowiązuje także przy ogłoszeniu upadłości albo likwidacji pracodawcy. Wtedy sytuację pracownika trzeba oceniać według przepisów dotyczących zakończenia działalności i wypowiedzeń z przyczyn niedotyczących pracownika, opisanych szerzej w artykule o likwidacji firmy a ochronie przedemerytalnej.
Ochrona kończy się zasadniczo z osiągnięciem wieku emerytalnego i nabyciem prawa do emerytury. Jeżeli pracownik po osiągnięciu wieku emerytalnego nadal pracuje, nie korzysta już z ochrony przedemerytalnej na podstawie art. 39 K.p. Nie oznacza to jednak, że samo osiągnięcie wieku emerytalnego rozwiązuje umowę o pracę. Do zakończenia zatrudnienia potrzebna jest odpowiednia czynność prawna albo inne zdarzenie przewidziane przepisami.
Co może zrobić pracownik po wypowiedzeniu w okresie ochronnym?
Jeżeli pracownik uważa, że pracodawca naruszył ochronę przedemerytalną, powinien szybko zweryfikować termin odwołania. Odwołanie od wypowiedzenia umowy o pracę wnosi się do sądu pracy w terminie 21 dni od dnia doręczenia pisma wypowiadającego umowę.
W zależności od rodzaju umowy i etapu sprawy pracownik może żądać uznania wypowiedzenia za bezskuteczne, przywrócenia do pracy albo odszkodowania. Osoby objęte ochroną przedemerytalną korzystają z silniejszej ochrony procesowej niż wielu innych pracowników. W szczególności przepisy ograniczające przywrócenie do pracy nie działają wobec nich tak szeroko, jak przy zwykłych wypowiedzeniach.
W sprawach dotyczących ochrony przedemerytalnej duże znaczenie mają dokumenty: umowa o pracę, wypowiedzenie, świadectwa pracy, informacja o okresach składkowych i nieskładkowych, decyzje ZUS oraz dokumenty potwierdzające szczególne uprawnienia emerytalne. Bez ich sprawdzenia trudno bezpiecznie ocenić, czy pracownik rzeczywiście był objęty ochroną i jakie roszczenie będzie najkorzystniejsze.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, jak ochrona przedemerytalna działa w typowych sytuacjach pracowniczych. W praktyce wynik sprawy zależy od dat, rodzaju umowy, podstawy wypowiedzenia i dokumentów emerytalnych.
Pani Anna ma 57 lat i jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Pracodawca wypowiada jej umowę z powodu redukcji etatów, mimo że do osiągnięcia wieku emerytalnego brakuje jej mniej niż 4 lata. Jeżeli jej okresy zatrudnienia pozwalają na uzyskanie emerytury po ukończeniu 60 lat, wypowiedzenie może naruszać art. 39 K.p. Pani Anna powinna rozważyć odwołanie do sądu pracy w terminie 21 dni od otrzymania wypowiedzenia.
Pan Marek ma 62 lata i pracuje na podstawie umowy terminowej, która ma zakończyć się za 10 miesięcy. Pracodawca wypowiada mu umowę wcześniej, powołując się na mniejszą liczbę zamówień. Po uchwale Sądu Najwyższego z 30 września 2025 r. sama terminowość umowy nie wyłącza ochrony przedemerytalnej. Jeżeli Pan Marek spełnia warunki z art. 39 K.p., może kwestionować wypowiedzenie.
Pani Ewa jest w wieku ochronnym, ale lekarz medycyny pracy stwierdza, że utraciła zdolność do wykonywania dotychczasowej pracy. Pracodawca proponuje jej inne stanowisko w drodze wypowiedzenia zmieniającego. Taka zmiana nie jest automatycznie bezprawna, ale musi mieścić się w przesłankach art. 43 K.p., a zaproponowane warunki i procedura powinny zostać ocenione na podstawie konkretnego pisma.
FAQ
Czy pracownika w wieku przedemerytalnym w ogóle nie można zwolnić?
Nie. Ochrona dotyczy przede wszystkim wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę. Nie wyklucza porozumienia stron, dyscyplinarki, rozwiązania bez wypowiedzenia w przypadkach ustawowych, zakończenia umowy terminowej z upływem czasu ani sytuacji takich jak upadłość lub likwidacja pracodawcy.
Czy ochrona przedemerytalna obejmuje umowę na czas określony?
Tak, zakaz wypowiedzenia z art. 39 K.p. obejmuje także umowę o pracę na czas określony. Potwierdziła to uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 30 września 2025 r., sygn. III PZP 6/24. Nie oznacza to jednak automatycznego przedłużenia umowy po dacie, do której została zawarta.
Czy pracodawca może obniżyć wynagrodzenie pracownikowi chronionemu?
Może to być dopuszczalne tylko w określonych sytuacjach, np. gdy spełnione są przesłanki art. 43 K.p. albo przepisy o zwolnieniach grupowych i indywidualnych z przyczyn niedotyczących pracownika. Jeżeli obniżenie wynagrodzenia następuje w trybie ustawy o zwolnieniach grupowych, pracownikowi może przysługiwać dodatek wyrównawczy.
Od kiedy dokładnie zaczyna się ochrona przedemerytalna?
Przy powszechnym wieku emerytalnym ochrona zaczyna się wtedy, gdy do osiągnięcia wieku 60 lat u kobiety albo 65 lat u mężczyzny brakuje nie więcej niż 4 lata. W praktyce oznacza to odpowiednio 56. i 61. rok życia, o ile spełniony jest także warunek umożliwiający uzyskanie prawa do emerytury.
Ile czasu ma pracownik na odwołanie od wypowiedzenia?
Termin wynosi 21 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia. Po jego przekroczeniu dochodzenie roszczeń jest trudniejsze, dlatego po otrzymaniu wypowiedzenia warto jak najszybciej sprawdzić dokumenty i wybrać właściwe żądanie.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy - Dz.U. 2025 poz. 277
2. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 2025 poz. 1749
3. Ustawa z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze - Dz.U. 1982 nr 30 poz. 210
4. Ustawa z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników - Dz.U. 2003 nr 90 poz. 844
5. Uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2025 r., sygn. III PZP 6/24 - Sąd Najwyższy
.jpg)