Darowizna przedsiębiorstwa – koszty, podatki i formalności

Na czym polega darowizna przedsiębiorstwa?

Darowizna przedsiębiorstwa polega na nieodpłatnym przekazaniu zorganizowanego zespołu składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej. W praktyce mogą to być m.in. towary, wyposażenie, środki trwałe, prawa z umów, nazwa handlowa, dokumentacja, baza klientów, domeny internetowe, know-how czy prawa własności intelektualnej.

Ważne jest, aby odróżnić darowiznę przedsiębiorstwa od darowizny pojedynczych składników majątku. Jeżeli przekazywane są tylko wybrane towary, samochód albo sprzęt, skutki podatkowe mogą być inne niż przy przekazaniu funkcjonującej całości zdolnej do kontynuowania działalności. Osobnym zagadnieniem może być późniejsze Odwołanie darowizny skuteczne, zwłaszcza gdy po przekazaniu majątku powstaje spór między stronami.

Przed podpisaniem umowy warto przygotować szczegółowy wykaz składników przedsiębiorstwa, sprawdzić umowy z kontrahentami, leasingi, kredyty, zezwolenia, prawa do lokalu i ewentualne zobowiązania. Nie każde prawo lub obowiązek przechodzi automatycznie na obdarowanego.

Darowizna przedsiębiorstwa członkowi rodziny a podatek od spadków i darowizn

Jeżeli obdarowanym jest osoba fizyczna, nabycie przedsiębiorstwa w drodze darowizny podlega ustawie o podatku od spadków i darowizn. Najkorzystniejsze zasady dotyczą tzw. grupy zerowej, czyli małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwa, ojczyma i macochy.

Zgodnie z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn nabycie od tych osób może być całkowicie zwolnione z podatku, jeżeli obdarowany zgłosi nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego. W przypadku darowizny obowiązek podatkowy powstaje co do zasady z chwilą złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu notarialnego, a przy umowie bez aktu notarialnego - z chwilą spełnienia przyrzeczonego świadczenia.

Zgłoszenie SD-Z2 nie jest wymagane, jeżeli łączna wartość majątku nabytego od tej samej osoby w roku ostatniego nabycia i w okresie 5 lat poprzedzających ten rok nie przekracza kwoty wolnej dla I grupy podatkowej, która wynosi obecnie 36 120 zł, albo gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego. Trzeba jednak uważać: samo notarialne poświadczenie podpisów pod umową przedsiębiorstwa nie jest tym samym co akt notarialny. Jeżeli umowa ma tylko podpisy notarialnie poświadczone, obdarowany z najbliższej rodziny powinien zasadniczo złożyć SD-Z2, o ile chce skorzystać ze zwolnienia.

Jeżeli przedsiębiorstwo jest przekazywane dalszej rodzinie albo osobie niespokrewnionej, pełne zwolnienie z art. 4a nie ma zastosowania. Wtedy trzeba ustalić grupę podatkową, wartość rynkową nabytego przedsiębiorstwa, długi i ciężary oraz możliwy podatek.

Przekazanie przedsiębiorstwa między małżonkami

Osobnej analizy wymaga przekazanie przedsiębiorstwa między małżonkami. Zgodnie z art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje ustawowa wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich.

Jeżeli składniki przedsiębiorstwa należą już do majątku wspólnego małżonków, a działalność formalnie prowadzi tylko jedno z nich, samo przekazanie firmy do prowadzenia drugiemu małżonkowi nie musi oznaczać darowizny. Nie dochodzi wtedy do zmiany właściciela składników majątkowych, bo oboje małżonkowie są już współuprawnieni do majątku wspólnego.

Inaczej będzie, gdy przedsiębiorstwo albo jego składniki należą do majątku osobistego jednego małżonka, małżonkowie mają rozdzielność majątkową albo przekazanie obejmuje elementy wymagające odrębnych zgód. Wtedy trzeba ocenić, czy potrzebna jest umowa darowizny, umowa przeniesienia praw, zgody kontrahentów, zmiana wpisów w rejestrach albo dodatkowe rozliczenia podatkowe.

Skutki w PIT po stronie darczyńcy

Sama darowizna przedsiębiorstwa nie jest odpłatnym zbyciem, więc po stronie darczyńcy zasadniczo nie powstaje przychód ze sprzedaży. Nie oznacza to jednak, że przekazanie firmy jest całkowicie obojętne podatkowo.

Najczęstszy problem dotyczy towarów handlowych i materiałów, których zakup został wcześniej ujęty w kosztach uzyskania przychodów. Z art. 23 ust. 1 pkt 11 ustawy o PIT wynika, że darowizny i ofiary wszelkiego rodzaju nie stanowią kosztów podatkowych. Jeżeli więc towary albo materiały nie zostaną sprzedane w działalności, lecz przekazane w darowiźnie, darczyńca powinien przeanalizować konieczność wyksięgowania ich wartości z kosztów.

Co do zasady nie koryguje się natomiast historycznych odpisów amortyzacyjnych od środków trwałych, które były faktycznie wykorzystywane w działalności gospodarczej darczyńcy. Nie można jednak automatycznie zakładać, że wszystkie rozliczenia pozostaną bez zmian - znaczenie ma rodzaj składników, sposób prowadzenia ksiąg, moment przekazania i to, czy darczyńca kończy działalność.

Czy obdarowany może ująć otrzymane składniki w kosztach?

Po stronie obdarowanego podstawowa zasada jest taka, że koszt podatkowy wymaga poniesienia wydatku. Skoro towary, materiały albo wyposażenie zostały otrzymane nieodpłatnie, organy podatkowe często odmawiają prawa do ujęcia ich wartości w kosztach uzyskania przychodów.

W praktyce temat jest jednak bardziej złożony. W sprawach dotyczących przejęcia przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa pojawiają się interpretacje i orzeczenia, które dopuszczają rozpoznanie kosztów dotyczących towarów i materiałów, zwłaszcza gdy są integralnym elementem przejętej działalności, służą kontynuacji sprzedaży i nie dochodzi do podwójnego rozliczenia tych samych wydatków.

W przypadku środków trwałych i wartości niematerialnych i prawnych trzeba odrębnie ocenić amortyzację. Art. 23 ust. 9 ustawy o PIT pozwala na kontynuację amortyzacji składników nabytych w drodze darowizny, jeżeli darczyńca dokonywał od nich odpisów amortyzacyjnych. Obdarowany kontynuuje wtedy zasady przyjęte przez darczyńcę, z uwzględnieniem dotychczasowej wartości początkowej i dokonanych odpisów.

Czy darowizna przedsiębiorstwa podlega VAT?

Zgodnie z art. 6 pkt 1 ustawy o VAT przepisów tej ustawy nie stosuje się do transakcji zbycia przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa. Pojęcie zbycia obejmuje nie tylko sprzedaż, lecz także darowiznę. Jeżeli więc przedmiotem umowy jest całe przedsiębiorstwo albo zorganizowana część przedsiębiorstwa, darowizna nie podlega VAT.

Warunkiem jest przekazanie zespołu składników pozwalających na kontynuowanie działalności gospodarczej. Jeżeli obdarowany otrzyma jedynie pojedyncze składniki majątkowe, np. samochód, komputer, maszynę albo zapas towarów, wyłączenie z art. 6 pkt 1 ustawy o VAT może nie mieć zastosowania. Wtedy trzeba ocenić, czy nie powstaje opodatkowana dostawa towarów, zwłaszcza gdy przy ich nabyciu darczyńcy przysługiwało prawo do odliczenia VAT.

Trzeba także pamiętać o art. 91 ust. 9 ustawy o VAT. Przy zbyciu przedsiębiorstwa albo zorganizowanej części przedsiębiorstwa ewentualna korekta podatku naliczonego jest dokonywana przez nabywcę przedsiębiorstwa. Jeżeli obdarowany kontynuuje działalność opodatkowaną VAT, korekta zwykle nie będzie konieczna, ale zmiana przeznaczenia składników może wywołać obowiązki po jego stronie.

PCC, długi i odpowiedzialność za zobowiązania firmy

Umowa darowizny co do zasady nie jest typową umową sprzedaży, ale może podlegać podatkowi od czynności cywilnoprawnych w części dotyczącej przejęcia przez obdarowanego długów, ciężarów albo zobowiązań darczyńcy. Jeżeli przedsiębiorstwo jest przekazywane bez przejmowania zobowiązań, PCC zwykle nie wystąpi. Jeżeli jednak obdarowany przejmuje kredyt, pożyczkę, leasing, zobowiązania wobec dostawców albo inne ciężary, trzeba ustalić podstawę opodatkowania i obowiązek zapłaty PCC.

Przejęcie długu wymaga zasadniczo zgody wierzyciela. Dodatkowo nabywca przedsiębiorstwa może odpowiadać solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym. Odpowiedzialność ta jest limitowana, ale nie można jej pomijać przy planowaniu darowizny.

W jakiej formie należy dokonać darowizny przedsiębiorstwa?

Zgodnie z art. 75¹ Kodeksu cywilnego zbycie przedsiębiorstwa powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Ta forma dotyczy również darowizny przedsiębiorstwa.

Jeżeli w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość albo prawo, którego przeniesienie wymaga aktu notarialnego, konieczne będzie zachowanie formy aktu notarialnego. W praktyce akt notarialny bywa najbezpieczniejszym rozwiązaniem także wtedy, gdy struktura przedsiębiorstwa jest rozbudowana albo gdy strony chcą ograniczyć ryzyko sporów co do zakresu przekazania.

Do umowy warto dołączyć protokół przekazania oraz wykaz składników przedsiębiorstwa. Powinien on obejmować m.in. środki trwałe, wyposażenie, towary, materiały, należności, umowy, prawa do lokalu, licencje, domeny, znaki towarowe, dokumentację księgową i pracowniczą oraz zobowiązania, które mają zostać przejęte za zgodą wierzycieli.

Pracownicy, umowy i zgłoszenia po przekazaniu firmy

Jeżeli wraz z przedsiębiorstwem przechodzi zakład pracy albo jego część, zastosowanie może mieć art. 23¹ Kodeksu pracy. Oznacza to, że nowy pracodawca z mocy prawa staje się stroną dotychczasowych stosunków pracy. Pracowników trzeba odpowiednio poinformować, a w niektórych sytuacjach należy przeprowadzić dodatkowe czynności organizacyjne i kadrowe.

Darowizna przedsiębiorstwa nie zawsze przenosi automatycznie wszystkie umowy handlowe, koncesje, zezwolenia, licencje, leasingi, kredyty czy prawa do lokalu. Często konieczna jest zgoda kontrahenta, aneks, cesja, nowa umowa albo zmiana wpisu w rejestrze. Po przekazaniu firmy należy też uporządkować wpisy w CEIDG albo KRS, rejestrację VAT, kasy fiskalne, rachunki bankowe oraz zgłoszenia do ZUS.

FAQ

Podsumowanie

Darowizna przedsiębiorstwa może być dobrym sposobem na przekazanie rodzinnej firmy, ale wymaga starannego przygotowania. Najważniejsze jest ustalenie, czy przekazywana jest całość przedsiębiorstwa, kto jest obdarowanym, jaka forma umowy jest wymagana i jakie składniki majątku oraz zobowiązania obejmuje transakcja.

W najbliższej rodzinie można skorzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, ale w wielu przypadkach warunkiem bezpieczeństwa jest terminowe złożenie SD-Z2. Równolegle trzeba sprawdzić PIT, VAT, PCC, amortyzację, koszty towarów i materiałów, umowy z kontrahentami oraz kwestie pracownicze.

Źródła

• Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a.
• Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, w szczególności art. 23.
• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług, w szczególności art. 6 pkt 1 oraz art. 91 ust. 9.
• Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, w zakresie opodatkowania umów darowizny przy przejęciu długów i ciężarów.
• Kodeks cywilny, w szczególności art. 55¹, art. 55⁴ oraz art. 75¹.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31.
• Kodeks pracy, w szczególności art. 23¹.