Mamy 12 503 opinii naszych Klientów
Darowiznę można odwołać przede wszystkim wtedy, gdy obdarowany dopuścił się wobec darczyńcy rażącej niewdzięczności. Sam konflikt, brak kontaktu albo rozczarowanie zachowaniem obdarowanego zwykle nie wystarczą — potrzebne są konkretne, poważne i możliwe do udowodnienia okoliczności.
Z artykułu dowiesz się, kiedy odwołanie darowizny jest skuteczne, jaki obowiązuje termin, jak przygotować oświadczenie, co zrobić przy nieruchomości oraz jakie mogą być skutki podatkowe zwrotu darowizny.
Zgodnie z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. W praktyce może to być np. przekazanie pieniędzy, samochodu, udziału w nieruchomości, mieszkania, działki albo przedsiębiorstwa.
Co do zasady oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Jeżeli jednak darowizna została już wykonana, umowa zawarta bez tej formy staje się ważna. Inaczej jest wtedy, gdy ze względu na przedmiot darowizny przepisy wymagają szczególnej formy. Najważniejszy przykład to darowizna nieruchomości — przeniesienie własności mieszkania, domu, działki lub udziału w nieruchomości wymaga aktu notarialnego.
Przed oceną, czy darowiznę można odwołać, trzeba więc ustalić, czy w ogóle doszło do skutecznego zawarcia umowy i czy darowizna została wykonana. Ma to znaczenie zwłaszcza przy darowiznach pieniężnych, darowiznach rodzinnych dokonywanych bez pisemnej umowy oraz przy nieruchomościach.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Kodeks cywilny przewiduje kilka sytuacji, w których darowizna może zostać odwołana albo w których darczyńca może żądać określonego działania od obdarowanego. Najczęściej chodzi o odwołanie darowizny już wykonanej z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego.
Jeżeli darowizna nie została jeszcze wykonana, darczyńca może ją odwołać, gdy po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie mogłoby nastąpić bez uszczerbku dla jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla jego ustawowych obowiązków alimentacyjnych. To inna podstawa niż rażąca niewdzięczność.
Jeżeli darowizna została już wykonana, darczyńca może ją odwołać, gdy obdarowany dopuścił się wobec niego rażącej niewdzięczności. Przykładowo mogą to być zachowania polegające na przemocy, uporczywym znęcaniu się, ciężkim znieważaniu, celowym działaniu na szkodę majątku darczyńcy, fałszywym oskarżaniu, porzuceniu darczyńcy w chorobie mimo realnej potrzeby pomocy albo innym zachowaniu szczególnie krzywdzącym.
Nie każde niewłaściwe zachowanie obdarowanego uzasadnia jednak odwołanie darowizny. Zwykłe nieporozumienia, ochłodzenie relacji, sporadyczne kłótnie, brak wdzięczności rozumiany potocznie czy odmienne decyzje życiowe obdarowanego zwykle nie wystarczą. Sąd zawsze ocenia konkretny stan faktyczny, stopień winy obdarowanego, intensywność zachowania, jego skutki oraz relacje między stronami.
Przepisy nie zawierają zamkniętej definicji rażącej niewdzięczności. W orzecznictwie przyjmuje się, że chodzi o zachowanie obdarowanego wysoce niewłaściwe, krzywdzące darczyńcę, nacechowane znacznym nasileniem złej woli. Może to być działanie albo zaniechanie, jeżeli w okolicznościach sprawy jest szczególnie naganne.
Rażąca niewdzięczność powinna co do zasady dotyczyć darczyńcy. W wyjątkowych sytuacjach znaczenie może mieć także zachowanie wymierzone w osobę bliską darczyńcy, jeżeli ze względu na cel darowizny, więzi rodzinne i okoliczności sprawy uderza ono również w samego darczyńcę. Nie można jednak automatycznie przyjmować, że każdy konflikt obdarowanego z członkiem rodziny darczyńcy pozwala odwołać darowiznę.
Przykładowo sama niewierność małżeńska obdarowanego małżonka nie zawsze będzie rażącą niewdzięcznością wobec teściów, którzy dokonali darowizny. Jeżeli jednak zachowaniu temu towarzyszą przemoc, znęcanie się, porzucenie rodziny, celowe krzywdzenie osoby bliskiej darczyńcy i naruszenie zaufania, które było podstawą darowizny, ocena może być inna.
Ważne jest również to, że przyczyną odwołania darowizny powinno być zachowanie, które wystąpiło po zawarciu umowy darowizny. Jeżeli darczyńca powołuje się na wcześniejsze okoliczności, trzeba rozważyć, czy sprawa nie dotyczy raczej wad oświadczenia woli, np. błędu albo podstępu, a nie klasycznego odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności.
Darowizny nie można odwołać z powodu rażącej niewdzięczności po upływie roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o niewdzięcznym zachowaniu obdarowanego. Termin ten jest bardzo istotny, ponieważ po jego upływie obdarowany może skutecznie bronić się zarzutem spóźnionego odwołania darowizny.
Jeżeli zachowań było kilka, każdą sytuację trzeba ocenić osobno. W praktyce znaczenie ma to, kiedy darczyńca dowiedział się o konkretnym zdarzeniu, które wskazuje jako podstawę odwołania. Nie warto więc zwlekać z reakcją, zwłaszcza gdy darowizna dotyczy nieruchomości lub dużej kwoty pieniędzy.
Darowizny nie można też odwołać z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Przebaczenie nie musi mieć szczególnej formy, ale w razie sporu sąd będzie badał, czy rzeczywiście do niego doszło i czy darczyńca działał z dostatecznym rozeznaniem.
Tak, ale tylko w ograniczonych przypadkach. Spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do jej odwołania, albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy.
Spadkobiercy również muszą pilnować terminu rocznego oraz wykazać przesłanki odwołania. W takich sprawach szczególnie ważne są dowody, ponieważ osoba, wobec której niewdzięczność miała być skierowana, nie może już złożyć wyjaśnień.
Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. Dla celów dowodowych najlepiej wysłać je listem poleconym za potwierdzeniem odbioru albo doręczyć w inny sposób pozwalający wykazać datę i treść doręczenia.
W piśmie warto wskazać:
Samo użycie ogólnego stwierdzenia „odwołuję darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności” może okazać się niewystarczające w praktyce, jeżeli z pisma nie wynika, jakie konkretnie zachowanie jest podstawą odwołania. Im precyzyjniej opisane zostaną fakty, tym łatwiej będzie później wykazać zasadność żądania.
Skuteczne odwołanie darowizny nie zawsze oznacza automatyczny powrót przedmiotu darowizny do majątku darczyńcy. Zgodnie z art. 898 § 2 Kodeksu cywilnego zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Jeżeli przedmiotem darowizny były pieniądze, darczyńca może żądać ich zwrotu. Jeżeli przedmiotem była rzecz, zasadą jest zwrot w naturze, a gdy nie jest to możliwe — zwrot wartości. Jeżeli obdarowany zbył przedmiot darowizny, trzeba ustalić, co uzyskał w zamian i czy możliwe jest dochodzenie równowartości korzyści.
Przy nieruchomości sprawa jest bardziej złożona. Samo pisemne odwołanie darowizny nie przenosi własności mieszkania, domu ani działki z powrotem na darczyńcę. Obdarowany powinien złożyć odpowiednie oświadczenie w formie aktu notarialnego. Jeżeli odmawia, darczyńca może wystąpić do sądu z żądaniem zobowiązania obdarowanego do złożenia oświadczenia woli. Prawomocny wyrok może zastąpić takie oświadczenie.
Podatek od spadków i darowizn co do zasady obciąża obdarowanego, czyli osobę, która nabyła własność rzeczy lub prawa majątkowe tytułem darowizny. Jeżeli obdarowany korzysta ze zwolnienia dla najbliższej rodziny, powinien pamiętać o warunkach zwolnienia, w tym o terminie zgłoszenia SD-Z2 oraz właściwym udokumentowaniu darowizny pieniężnej, o ile zgłoszenie jest wymagane.
Odwołanie darowizny nie oznacza automatycznie, że pierwotna umowa była nieważna. Dlatego w sprawach podatkowych trzeba odróżnić kilka sytuacji: skuteczną darowiznę później odwołaną, omyłkowy przelew, nieważną czynność, zwrot dobrowolny oraz ponowną darowiznę w drugą stronę. Każda z tych sytuacji może mieć inne konsekwencje.
Aktualnie należy ostrożnie formułować stanowisko, że po zwrocie darowizny nigdy nie ma możliwości kwestionowania podatku. W nowszym orzecznictwie administracyjnym pojawia się argument, że podatek od spadków i darowizn powinien wiązać się z realnym, trwałym przysporzeniem majątkowym. Jeżeli darowizna została skutecznie odwołana, a przedmiot świadczenia został zwrócony, może istnieć podstawa do analizy, czy doszło do trwałego wzbogacenia obdarowanego.
Dla darczyńcy, który otrzymuje zwrot przedmiotu odwołanej darowizny, zwrot ten co do zasady nie powinien być traktowany jak nowa darowizna na jego rzecz. Jest to wykonanie obowiązku zwrotu wynikającego z odwołania darowizny, a nie nowe nieodpłatne przysporzenie. Mimo to przy większych kwotach, nieruchomościach albo sporze z urzędem skarbowym warto przeanalizować dokumenty przed dokonaniem rozliczeń.
Odwołanie darowizny może okazać się nieskuteczne zwłaszcza wtedy, gdy:
Nie należy też mylić odwołania darowizny z rozwiązaniem umowy za porozumieniem stron. Jeżeli obdarowany zgadza się oddać przedmiot darowizny, strony mogą uregulować zwrot polubownie. Jeżeli jednak nie ma zgody, konieczne może być postępowanie sądowe.
Poniższe przykłady pokazują, jak różnie sąd może oceniać zachowanie obdarowanego. O wyniku sprawy decydują szczegóły, dowody oraz relacja między zachowaniem obdarowanego a krzywdą darczyńcy.
Pan Andrzej podarował synowi mieszkanie, licząc na to, że syn pomoże mu w chorobie i umożliwi spokojne zamieszkiwanie w jednym z pokoi. Po darowiźnie syn zaczął agresywnie zachowywać się wobec ojca, wyzywał go, ograniczał mu dostęp do mieszkania, a w końcu wymienił zamki. Pan Andrzej ma wiadomości, nagrania interwencji policji i zeznania sąsiadów. W takiej sytuacji odwołanie darowizny może mieć realne podstawy, ponieważ zachowanie syna jest poważne, skierowane przeciwko darczyńcy i możliwe do udowodnienia.
Pani Elżbieta przekazała córce 80 000 zł na zakup samochodu. Po kilku miesiącach córka rzadziej odwiedza matkę, nie odbiera każdego telefonu i podejmuje decyzje, których matka nie akceptuje. Nie dochodzi jednak do przemocy, znieważania, oszustwa ani celowego działania na szkodę matki. Sam żal i poczucie braku wdzięczności prawdopodobnie nie wystarczą do skutecznego odwołania darowizny.
Rodzice podarowali zięciowi i córce udział w domu, ponieważ chcieli zapewnić stabilne warunki całej rodzinie. Po darowiźnie zięć stosuje przemoc wobec córki, nadużywa alkoholu, niszczy rodzinę i całkowicie lekceważy darczyńców. Choć część zachowań jest bezpośrednio wymierzona w córkę, sąd może badać, czy ze względu na cel darowizny i więzi rodzinne zachowanie zięcia nie uderza także w darczyńców.
Nie zawsze. Sam brak kontaktu zwykle nie wystarcza. Może mieć znaczenie dopiero wtedy, gdy łączy się z innymi poważnymi okolicznościami, np. porzuceniem darczyńcy w chorobie, odmową koniecznej pomocy, znieważaniem albo celowym działaniem na jego szkodę.
Oświadczenie o odwołaniu darowizny składa się na piśmie i samo w sobie nie wymaga aktu notarialnego. Jeżeli jednak chodzi o zwrot nieruchomości, do ponownego przeniesienia własności potrzebny będzie akt notarialny albo prawomocny wyrok zastępujący oświadczenie obdarowanego.
Co do zasady rok od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o rażącej niewdzięczności obdarowanego. Po upływie tego terminu odwołanie darowizny może być bezskuteczne.
Nie. Odwołanie darowizny tworzy obowiązek zwrotu, ale przy nieruchomości potrzebne jest jeszcze przeniesienie własności w formie aktu notarialnego. Jeżeli obdarowany odmawia, konieczne może być powództwo sądowe.
W określonych sytuacjach mogą to zrobić spadkobiercy darczyńcy. Jest to możliwe przede wszystkim wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci sam był jeszcze uprawniony do odwołania darowizny albo gdy obdarowany umyślnie doprowadził do śmierci darczyńcy w sposób wskazany w przepisach.
Nie można tego przesądzić automatycznie. Dawniej dominowało podejście, że odwołanie darowizny nie niweczyło pierwotnej czynności i nie dawało prostej podstawy do zwrotu podatku. Nowsze orzecznictwo wskazuje jednak, że trzeba badać, czy po skutecznym odwołaniu i zwrocie darowizny doszło do trwałego przysporzenia majątkowego. W sprawach podatkowych warto ocenić dokumenty indywidualnie.
Odwołanie darowizny jest możliwe, ale wymaga spełnienia konkretnych warunków. Najczęściej podstawą jest rażąca niewdzięczność obdarowanego, czyli zachowanie szczególnie naganne, krzywdzące i wykraczające poza zwykły konflikt rodzinny. Darczyńca powinien działać szybko, ponieważ obowiązuje roczny termin liczony od dnia dowiedzenia się o niewdzięcznym zachowaniu.
W praktyce najważniejsze jest prawidłowe przygotowanie pisemnego oświadczenia, doręczenie go obdarowanemu oraz zgromadzenie dowodów. Przy nieruchomościach trzeba pamiętać, że odwołanie darowizny nie przenosi własności automatycznie — jeżeli obdarowany odmawia współpracy, sprawa może wymagać procesu.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
Dlaczego warto?Numer telefonu pozwoli na kontakt
w przypadku podania nieprawidłowego emaila.
Otrzymasz SMS o wycenie i przygotowaniu
głównej odpowiedzi, a także w przypadku
problemów technicznych. Wiele razy podany
numer pomógł szybciej rozwiązać problem.
Wycenę wyślemy do 1 godziny
* W dni robocze w godzinach od 7 do 20.
* W weekendy i święta do 2 godzin.
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Pracujemy 7 dni w tygodniu
Opracowanie redakcyjne na podstawie porady prawnej. Ekspert merytoryczny: Marcin Sądej
Prawnik, absolwent Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, ukończone studia podyplomowe z zakresu Przeciwdziałania Przestępczości Gospodarczej i Skarbowej oraz z zakresu Rachunkowości i Rewizji Finansowej. Współpracuje z kancelariami doradców podatkowych oraz biurami...
>> więcej informacji
