Obowiązki podatkowe po odrzuceniu spadku

Zasady dziedziczenia oraz odrzucenia spadku

Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, co wynika z art. 924 i art. 925 K.c.

Nabycie spadku w tej chwili nie oznacza jednak, że spadkobierca zawsze definitywnie pozostanie przy spadku. Na podstawie art. 1012 K.c. spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić. Alternatywą dla odrzucenia bywa przyjęcie z odpowiedzialnością ograniczoną, czyli przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze będzie to dzień śmierci spadkodawcy. Dla dziecka, wnuka albo dalszego krewnego termin może rozpocząć bieg dopiero wtedy, gdy dowie się, że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek.

Aktualnie istotne znaczenie ma także art. 1015 § 1¹ K.c. Do zachowania 6-miesięcznego terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli do złożenia oświadczenia potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania w tym przedmiocie.

Jeżeli spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia w terminie, skutkiem jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Ograniczenie odpowiedzialności może jednak odpaść, gdy spadkobierca podstępnie pominął składniki majątku albo podał nieistniejące długi.

Odrzucenie spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem. Można to zrobić ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Pełnomocnictwo do złożenia takiego oświadczenia wymaga formy pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym. Osobno trzeba ocenić sprawy, w których oświadczenie składa osoba wymagająca wsparcia, np. przy odrzuceniu spadku przez osobę z zespołem Downa.

Skutek odrzucenia spadku określa art. 1020 K.c. Spadkobierca, który odrzucił spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Nie można odrzucić samych długów i zachować aktywów. Odrzucenie obejmuje cały udział spadkowy z danego tytułu powołania. Szczegółową procedurę skutecznego odrzucenia warto sprawdzić zwłaszcza wtedy, gdy termin już biegnie albo w sprawie występują małoletnie dzieci.

Odrzucenie spadku a podatek od spadków i darowizn

Podatkowi od spadków i darowizn podlega nabycie przez osoby fizyczne własności rzeczy lub praw majątkowych tytułem dziedziczenia. Obowiązek podatkowy ciąży na nabywcy. Jeżeli więc spadkobierca skutecznie odrzuca spadek, nie dochodzi po jego stronie do nabycia majątku.

W praktyce oznacza to, że osoba odrzucająca spadek nie składa z tego powodu deklaracji SD-3 ani zgłoszenia SD-Z2. Samo odrzucenie spadku nie jest czynnością zgłaszaną do urzędu skarbowego. Obowiązek podatkowy może natomiast powstać u osoby, która po odrzuceniu spadku przez wcześniejszego spadkobiercę rzeczywiście dziedziczy majątek.

Jeżeli spadek zostanie przyjęty przez inną osobę, na przykład dziecko, wnuka albo kolejnego spadkobiercę ustawowego, to jej sytuację podatkową należy oceniać odrębnie. Znaczenie mają m.in. grupa podatkowa, wartość nabytego majątku, możliwość skorzystania ze zwolnienia oraz termin zgłoszenia nabycia. Szerzej omawiamy to przy temacie obowiązku w podatku od spadków.

Odrzucenie spadku a PIT

Odrzucenie spadku nie powoduje również powstania przychodu w podatku dochodowym od osób fizycznych. Osoba odrzucająca spadek nie otrzymuje pieniędzy, rzeczy, praw majątkowych ani innego realnego przysporzenia majątkowego.

Nie ma więc podstaw do wykazywania odrzucenia spadku w zeznaniu rocznym PIT. Odrzucenie spadku nie jest sprzedażą, darowizną ani odpłatnym zbyciem prawa. Jest oświadczeniem spadkowym wywołującym skutki w prawie cywilnym.

Inaczej należy oceniać sytuację osoby, która spadek przyjęła, a następnie sprzedaje odziedziczoną nieruchomość, udział, papiery wartościowe albo inne składniki majątku. Wtedy mogą pojawić się obowiązki w PIT, ale wynikają one już z późniejszego rozporządzenia majątkiem, a nie z samego dziedziczenia.

Odrzucenie spadku przez rodzica a dziedziczenie przez dzieci

Odrzucenie spadku przez rodzica często powoduje, że do dziedziczenia dochodzą jego dzieci. Szerzej tę sytuację omawiamy w artykule o tym, jak wygląda dziedziczenie przez małoletnie dzieci według aktualnych zasad. Jeżeli dzieci są pełnoletnie, każde z nich samodzielnie decyduje, czy spadek przyjąć, czy odrzucić. Jeżeli są małoletnie, oświadczenie składają w ich imieniu rodzice albo przedstawiciele ustawowi.

Co do zasady czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem dziecka wymagają zezwolenia sądu opiekuńczego. Od 15 listopada 2023 r. obowiązuje jednak ważny wyjątek. Jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, odrzucenie spadku w imieniu dziecka może nie wymagać zgody sądu, gdy czynność jest dokonywana wspólnie przez rodziców albo przez jednego z nich za zgodą drugiego, a obojgu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska.

Jeżeli między rodzicami jest spór, jeden z rodziców nie ma władzy rodzicielskiej w tym zakresie, sprawa nie mieści się w ustawowym wyjątku albo pojawia się wątpliwość, czy odrzucenie leży w interesie dziecka, konieczne może być postępowanie sądowe. W takich sprawach nie warto czekać do końca terminu, ponieważ przekroczenie 6 miesięcy może zamknąć drogę do skutecznego odrzucenia spadku.

Co, jeśli termin na odrzucenie spadku minął?

Jeżeli spadkobierca nie odrzuci spadku w terminie, co do zasady dochodzi do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie oznacza to automatycznej odpowiedzialności za wszystkie długi bez ograniczenia, ale sprawa nadal może wymagać ustalenia składu spadku, długów oraz wartości aktywów.

W wyjątkowych sytuacjach możliwe jest uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie, na przykład gdy spadkobierca działał pod wpływem błędu lub groźby. Wymaga to jednak postępowania przed sądem i zatwierdzenia przez sąd. Nie wystarczy samo powołanie się na brak wiedzy o długach, jeżeli spadkobierca mógł i powinien był podjąć rozsądne działania w celu ustalenia sytuacji spadkowej.

FAQ

Podsumowanie

Skuteczne odrzucenie spadku powoduje, że spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Nie nabywa majątku, nie odpowiada za długi spadkowe i nie ma obowiązków podatkowych z tytułu podatku od spadków i darowizn ani PIT.

Trzeba jednak pamiętać, że odrzucenie spadku może przesunąć dziedziczenie na kolejne osoby, w tym dzieci. To właśnie u kolejnego spadkobiercy, który spadek przyjmie albo nabędzie go z mocy prawa, mogą pojawić się obowiązki podatkowe i formalne.

Źródła

• Kodeks cywilny: art. 922, art. 924, art. 925, art. 1012, art. 1015, art. 1018, art. 1020, art. 1031.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy: art. 101.
• Ustawa o podatku od spadków i darowizn: art. 1, art. 5, art. 6.
• Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych: art. 2 ust. 1 pkt 3, art. 11 ust. 1.