Dziedziczenie przez rodzeństwo – kiedy brat lub siostra dostają spadek?

Rodzeństwo dziedziczy po zmarłym bracie lub siostrze z ustawy dopiero wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych, a odpowiedni udział nie przypada rodzicom. W praktyce oznacza to, że brat lub siostra często dochodzą do spadku dopiero w dalszej kolejności.

W artykule wyjaśniamy, kiedy rodzeństwo dziedziczy z małżonkiem, rodzicami albo zstępnymi rodzeństwa, czy rodzeństwo przyrodnie ma takie same prawa oraz dlaczego rodzeństwu co do zasady nie przysługuje zachowek.

Dziedziczenie przez rodzeństwo – kiedy brat lub siostra dziedziczą z ustawy?

Rodzeństwo należy do kręgu spadkobierców ustawowych, ale nie dziedziczy w pierwszej kolejności. Zgodnie z Kodeksem cywilnym najpierw do spadku powołani są zstępni spadkodawcy, czyli dzieci, wnuki i dalsi potomkowie, oraz małżonek. Dopiero gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych, zastosowanie mają zasady dziedziczenia przewidziane dla małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa.

Jeżeli spadkodawca nie miał dzieci, wnuków ani prawnuków, w pierwszej kolejności dziedziczą jego małżonek i rodzice. Udział małżonka wynosi wtedy co do zasady połowę spadku, a udział każdego z rodziców po jednej czwartej. Jeżeli ojcostwo rodzica nie zostało ustalone, udział matki dziedziczącej z małżonkiem wynosi połowę spadku.

Rodzeństwo wchodzi do dziedziczenia wtedy, gdy udział, który przypadłby jednemu z rodziców spadkodawcy, nie może temu rodzicowi przypaść, np. dlatego, że rodzic nie żyje. W takiej sytuacji udział zmarłego rodzica przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.

Jakie udziały w spadku przypadają rodzeństwu?

Udział rodzeństwa zależy od tego, kto jeszcze dziedziczy po spadkodawcy. Jeżeli spadkodawca nie miał zstępnych, ale pozostawił małżonka i oboje rodziców, rodzeństwo nie dziedziczy. Małżonek otrzymuje połowę spadku, a każdy z rodziców po jednej czwartej.

Jeżeli jeden z rodziców nie dożył otwarcia spadku, udział tego rodzica przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Przykładowo: spadkodawca nie miał dzieci, pozostawił żonę, matkę i dwóch braci, a ojciec zmarł wcześniej. Żona dziedziczy połowę spadku, matka jedną czwartą, a dwaj bracia dzielą między siebie jedną czwartą, czyli każdy z nich otrzymuje po jednej ósmej spadku.

Jeżeli spadkodawca nie pozostawił zstępnych ani małżonka, a oboje rodzice nie żyją, cały spadek przypada rodzeństwu w częściach równych. Gdy któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego zstępnym, czyli dzieciom, wnukom lub dalszym potomkom.

W praktyce trzeba więc odróżnić dziedziczenie przez rodzeństwo od sytuacji, w której do spadku dochodzą dzieci spadkodawcy. Jeżeli zmarły pozostawił małoletnie dzieci, to one są spadkobiercami ustawowymi w pierwszej kolejności; więcej o takiej sytuacji omawia artykuł o dziedziczeniu przez małoletnie dzieci.

Czy rodzeństwo przyrodnie dziedziczy tak samo jak rodzone?

Tak. Rodzeństwo przyrodnie może dziedziczyć po spadkodawcy na takich samych zasadach jak rodzeństwo rodzone. Dla dziedziczenia istotne jest pokrewieństwo ze spadkodawcą, a nie to, czy brat lub siostra mają z nim oboje wspólnych rodziców.

Stanowisko to potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14 października 2011 r., sygn. akt III CZP 49/11, wskazując, że jeżeli jeden z rodziców spadkodawcy nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, dziedziczy na podstawie art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego w częściach równych rodzeństwo rodzone i przyrodnie spadkodawcy.

Co, jeśli brat lub siostra odrzucą spadek?

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza albo go odrzucić. Oświadczenie w tej sprawie należy złożyć w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku.

Jeżeli brat lub siostra odrzucą spadek, są traktowani tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku. Wtedy ich udział może przypaść ich dzieciom, a następnie dalszym zstępnym. W przypadku małoletnich dzieci odrzucenie spadku wymaga zachowania dodatkowych zasad, a w niektórych sytuacjach także zgody sądu rodzinnego.

Jeżeli spadek może obejmować długi, trzeba działać szybko i ostrożnie. Pomocny może być osobny poradnik o tym, jak wygląda odrzucenie spadku i uniknięcie dziedziczenia długów.

Dziedziczenie przez rodzeństwo na podstawie testamentu

Rodzeństwo może dziedziczyć nie tylko z ustawy, lecz także na podstawie testamentu. Spadkodawca może powołać do całości albo części spadku brata, siostrę, rodzeństwo przyrodnie, dalszą rodzinę albo osobę niespokrewnioną. Testament ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym, o ile jest ważny i skuteczny.

Testament powinien być sporządzony osobiście przez osobę mającą pełną zdolność testowania. Najczęściej spotyka się testament własnoręczny, który musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i najlepiej opatrzony datą, oraz testament notarialny. Testamentu nie można sporządzić wspólnie z inną osobą, np. razem z małżonkiem.

Jeżeli spadkodawca zapisze cały majątek rodzeństwu, osoby uprawnione do zachowku mogą dochodzić roszczeń od spadkobierców testamentowych. Dotyczy to jednak tylko osób wskazanych w Kodeksie cywilnym, czyli zstępnych, małżonka oraz rodziców spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Czy rodzeństwo ma prawo do zachowku?

Rodzeństwo nie ma prawa do zachowku po zmarłym bracie lub siostrze. Wynika to z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, który wymienia zamknięty krąg osób uprawnionych do zachowku: zstępnych, małżonka oraz rodziców spadkodawcy, o ile byliby powołani do spadku z ustawy.

Oznacza to, że nawet jeżeli brat lub siostra dziedziczyliby z ustawy, ale spadkodawca sporządził testament na rzecz innej osoby, rodzeństwo co do zasady nie może żądać zachowku. Może natomiast kwestionować testament, jeżeli istnieją podstawy do twierdzenia, że testament jest nieważny, został sporządzony pod wpływem groźby, błędu albo przez osobę, która nie była świadoma znaczenia swojego działania.

Podatek od spadku po bracie lub siostrze

Rodzeństwo należy do najbliższej rodziny w rozumieniu przepisów o podatku od spadków i darowizn. W wielu przypadkach nabycie spadku po bracie lub siostrze może korzystać ze zwolnienia podatkowego, ale wymaga spełnienia warunków formalnych, w szczególności terminowego zgłoszenia nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego, jeżeli obowiązek zgłoszenia występuje.

Termin i sposób zgłoszenia zależą od konkretnej sytuacji, w tym od formy stwierdzenia nabycia spadku i daty powstania obowiązku podatkowego. Więcej o praktycznych skutkach podatkowych opisuje artykuł o obowiązkach podatkowych w przypadku odrzucenia spadku.

FAQ

Czy brat dziedziczy po siostrze, jeśli siostra miała dzieci?

Nie. Jeżeli siostra pozostawiła dzieci, to one dziedziczą w pierwszej kolejności, zwykle razem z małżonkiem spadkodawczyni. Brat nie dochodzi wtedy do dziedziczenia ustawowego.

Czy siostra dziedziczy, jeśli żyją rodzice zmarłego?

Zasadniczo nie, jeżeli żyją oboje rodzice i spadkodawca nie miał zstępnych. Wtedy do spadku powołani są rodzice, a jeżeli spadkodawca miał małżonka, także małżonek. Siostra może wejść do dziedziczenia, gdy udział jednego z rodziców nie może temu rodzicowi przypaść.

Czy rodzeństwo przyrodnie ma prawo do spadku?

Tak. Rodzeństwo przyrodnie może dziedziczyć po spadkodawcy tak jak rodzeństwo rodzone. Potwierdza to uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2011 r., sygn. akt III CZP 49/11.

Czy rodzeństwu należy się zachowek?

Nie. Rodzeństwo nie należy do osób uprawnionych do zachowku. Zachowku mogą dochodzić tylko zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, jeżeli spełniają warunki określone w Kodeksie cywilnym.

Czy dzieci zmarłego brata mogą dziedziczyć po cioci lub wuju?

Tak. Jeżeli brat albo siostra spadkodawcy nie dożyli otwarcia spadku, ich udział może przypaść ich zstępnym, czyli dzieciom, wnukom lub dalszym potomkom.

Ile czasu ma rodzeństwo na odrzucenie spadku?

Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym brat lub siostra dowiedzieli się o tytule swojego powołania do spadku. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Podsumowanie

Rodzeństwo dziedziczy po zmarłym bracie lub siostrze dopiero w określonych sytuacjach. Najważniejsze jest ustalenie, czy spadkodawca pozostawił dzieci, wnuki, małżonka i rodziców. Dopiero gdy przepisy przewidują przejście udziału na rodzeństwo, brat lub siostra mogą zostać spadkobiercami ustawowymi.

Rodzeństwo rodzone i przyrodnie jest traktowane jednakowo, natomiast rodzeństwo nie ma prawa do zachowku. Jeżeli w sprawie występuje testament, odrzucenie spadku, długi spadkowe, małoletni spadkobiercy albo spór rodzinny, warto przed podjęciem decyzji sprawdzić dokładny układ dziedziczenia i skutki podatkowe.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Art. 932 Kodeksu cywilnego – dziedziczenie w braku zstępnych spadkodawcy
3. Art. 991 Kodeksu cywilnego – osoby uprawnione do zachowku
4. Art. 1015 Kodeksu cywilnego – termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2011 r., sygn. akt III CZP 49/11