Mamy 11 050 opinii naszych Klientów

Indywidualne Porady Prawne

Masz podobny problem?
Opisz nam go i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Dział spadku - na czym polega?

Z chwilą śmierci bliskiej nam osoby nie zastanawiamy się, jakie to może mieć dla nas konsekwencje w sferze prawnej. Gdy do dziedziczenia dochodzi jeden spadkobierca, to sprawa dziedziczenia jest prosta, ale problemy mogą się pojawić, gdy majątek spadkowy przypada kilku osobom. Powstaje wówczas pytanie, jak podzielić spadek i rozdysponować konkretne składniki spadku pomiędzy spadkobierców. Dzisiejszy artykuł jest poświęcony tematyce działu spadku.

Dział spadku - na czym polega?

Wspólność majątku spadkowego

Jeżeli po zmarłej osobie spadek przypadnie kilku osobom, to są one współspadkobiercami. Majątek spadkowy jest objęty wówczas wspólnością, do której stosujemy odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Każdy spadkobierca ma określony ułamkowo udział w spadku. Nie wiadomo jednak jeszcze, które przedmioty majątkowe lub prawa przypadną określonej osobie. Z tego powodu każdy ze współspadkobierców – podobnie jak to jest przy współwłasności – jest współposiadaczem tych przedmiotów. Może z nich korzystać w takim zakresie, jaki da się pogodzić z analogicznym prawem pozostałych współspadkobierców. Osoba uprawniona nie może także bez zgody pozostałych osób rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. Na tym tle mogą pojawić się konflikty. Współspadkobiercy, którzy chcą być jedynymi właścicielami danej rzeczy, muszą przeprowadzić dział spadku. Kodeks cywilny (K.c.) stanowi, iż dział spadku może nastąpić w dwojaki sposób:

  • na mocy umowy pomiędzy wszystkimi spadkobiercami bądź
  • na mocy orzeczenia sądu, na żądanie któregokolwiek z nich.

Sądowy, jak i umowny dział spadku może obejmować cały spadek albo jego część. Jednakże przy sądowym dziale może on być ograniczony do części spadku jedynie z ważnych powodów.

WAŻNE!

Do chwili działu spadku majątek spadkowy jest współwłasnością wszystkich spadkobierców, z której każdy z nich może w równym stopniu korzystać.

Umowny dział spadku

Umowny dział spadku może mieć miejsce tylko wtedy, gdy wszyscy spadkobiercy, zarówno ustawowi, jak i testamentowi będą zgodni co do określonego sposobu podziału majątku spadkowego. Przepisy Kodeksu cywilnego nie określają formy takiej umowy. Stanowią jedynie, że jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, to umowa o dział spadku powinna być zawarta w formie aktu notarialnego, a jeżeli wchodzi przedsiębiorstwo – to powinna być zawarta w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Oczywiście, lepiej uregulować podziała majątku spadkowego w formie pisemnej. Spadkobiercy powinni w umowie ustalić skład i wartość majątku spadkowego z uwzględnieniem darowizn podlegających zaliczeniu. Powinno się w niej również znaleźć rozliczenie pobranych pożytków czy poczynionych nakładów na rzecz oraz spłaconych długów spadkowych. Od woli stron umowy zależy, w jaki sposób dokonają działu. Pierwszym sposobem jest przyznanie poszczególnych przedmiotów na własność określonym osobom. Drugim, przyznanie w całości pewnego przedmiotu jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałym spadkobiercom ich udziałów. Możliwa jest również sprzedaż rzeczy należących do spadku i podział uzyskanej sumy pomiędzy spadkobierców w stosunku do ich udziałów spadkowych.

WAŻNE!

Umowa o dział spadku podlega ogólnym regułom Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że jej treść nie może być sprzeczna z ustawą, zasadami współżycia społecznego ani sprzeciwiać się właściwości (naturze) stosunku prawnego. W praktyce wygląda to tak, iż spadkobiercy nie mogą w umowie określić wielkości swoich udziałów inaczej, niż wynika to z ustawy albo z treści testamentu.

Sądowy dział spadku

Sądowy dział spadku ma miejsce wówczas, gdy osoby dochodzące do dziedziczenia nie mogą się porozumieć co do sposobu podziału. We wniosku o dział spadku należy wskazać przede wszystkim:

  • postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku bądź zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, czyli przedstawić dowód na to, iż rzeczywiście dziedziczymy po zmarłej osobie;
  • spis inwentarza – czyli wykaz przedmiotów należących do spadku oraz długów spadkowych, jeżeli został sporządzony. Jeśli nie sporządzono spisu inwentarza, trzeba dokładnie wskazać majątek, który będzie przedmiotem działu;
  • testamenty, jakie zostały sporządzone i gdzie się znajdują;
  • dowód na to, że nieruchomość wchodząca w skład spadku stanowiła własność spadkodawcy;
  • dokładne dane współspadkobierców, takie jak wiek, zawód, stan rodzinny, dane co do ich zarobków i majątku oraz inne dane, które mogą mieć znaczenie w postępowaniu o dział spadku. Generalnie, jeżeli spadkobiercy wskazali we wniosku zgodny sposób podziału, to sąd powinien go uwzględnić w swoim rozstrzygnięciu. Może jednak modyfikować ten sposób działu, jeżeli jest on sprzeczny z prawem, zasadami współżycia społecznego czy rażąco narusza interesy osób uprawnionych.

Dokonując działu spadku, sąd może dokonać podziału fizycznego rzeczy. Odbywa się to w ten sposób, iż poszczególne przedmioty sąd przyznaje konkretnym spadkobiercom w stosunku do wielkości ich udziałów albo dany przedmiot przyznaje jednemu z nich z obowiązkiem spłaty pozostałych. Drugim sposobem podziału jest podział cywilny. Polega on na sprzedaży rzeczy wchodzących w skład spadku i podziale uzyskanej w ten sposób sumy pomiędzy współspadkobierców.

WAŻNE!

Przedmiotem działu spadku są jedynie aktywa spadkowe. W wyniku działu spadku spadkobiercy stają się wyłącznymi właścicielami danej rzeczy. Od tej chwili odpowiadają za długi spadkowe wyłącznie w stosunku do wielkości ich udziału spadkowego.

Pojęcie schedy spadkowej

W prawie spadkowym nie ma definicji schedy spadkowej. Zawarte są w nim jedynie zasady zaliczania poczynionych przez spadkodawcę za życia darowizn i zapisów windykacyjnych na schedę spadkową. Pojęcie to obejmuje wartość majątku spadkowego po śmierci spadkodawcy z uwzględnieniem darowizn i zapisów windykacyjnych poczynionych przez niego za życia.

Przykład:

Praktycznie zaliczanie darowizn do schedy spadkowej wygląda w następujący sposób: do dziedziczenia dochodzi troje dzieci, dziedziczą one w częściach równych – po 1/3. Majątek spadkowy wynosi 700. Dwoje dzieci otrzymało darowiznę o wartości 200 (każde po 100), trzecie dziecko darowizny nie otrzymało. Pierwszą czynnością jest doliczenie do spadku darowizn. W naszym przykładzie po doliczeniu darowizn do spadku jego wartość wyniesie 900 (700+200). Druga czynność polega na podziale uzyskanej sumy pomiędzy osoby dochodzące do dziedziczenia stosownie do ich udziału w spadku. W naszym przykładzie schedy spadkobierców wynoszą po 300 (900 : 3). Trzecią czynnością jest odjęcie wartości darowizny od sched spadkowych poszczególnych spadkobierców. W naszym przykładzie dwoje dzieci, które otrzymały darowiznę o wartości 100, otrzyma udział spadkowy wynoszący po 200 (300 – 100). Natomiast trzecie dziecko dostanie udział spadkowy wynoszący 300.

Celem omawianej regulacji jest wyrównanie udziału spadkobiercy, który nie otrzymał żadnego majątku za życia spadkodawcy, oraz zmniejszenie udziałów spadkobiercom, którzy taką korzyść otrzymali.

WAŻNE!

Zaliczenie darowizn występuje tylko przy dziedziczeniu ustawowym i dotyczy sytuacji, gdy do dziedziczenia dochodzą dzieci, wnuki, prawnuki (zstępni) albo zstępni z małżonkiem. Spadkodawca może określoną darowiznę zwolnić z obowiązku zaliczenia.

Dział spadku z gospodarstwem rolnym

Jeżeli w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, jego podział będzie się odbywał zgodnie z przepisami dotyczącymi zniesienia współwłasności. W tym przypadku dopuszcza się zarówno podział fizyczny, jak również cywilny gospodarstwa. Jeżeli nie można podzielić gospodarstwa ze względu na sprzeczność z zasadami prawidłowej gospodarki, sąd przyzna je tej osobie, na którą wyrażą zgodę wszyscy pozostali. W braku takiej zgody gospodarstwo otrzyma osoba, która je prowadzi lub stale w nim pracuje. Do sprzedaży gospodarstwa dochodzi w przypadku:

  • zgodnego wniosku wszystkich współspadkobierców;
  • gdy żaden z nich nie wyrazi zgody na przyznanie mu gospodarstwa.

WAŻNE!

Spadkobiercy, którzy mieszkali w gospodarstwie do chwili działu spadku, a nie otrzymali go w wyniku działu, mogą w nim dalej zamieszkiwać przez pięć lat. Osoby małoletnie – pięć lat od osiągnięcia pełnoletności. Osoby trwale niezdolne do pracy mogą zamieszkiwać bezterminowo.

Wady oświadczenia woli w zakresie działu spadku

Do umów o dział spadku mają zastosowanie ogólne przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące wad oświadczenia woli. Nieważne zatem będzie oświadczenie woli złożone przez stronę w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (np. wskutek choroby psychicznej, głodu narkotycznego czy nadużycia alkoholu), jak również gdy umowa była pozorna. Natomiast będzie można uchylić się od skutków prawnych zawartej umowy w przypadku podstępu czy groźby. Jeżeli chodzi o błąd, to został on wyraźnie uregulowany w art. 1045 K.c. Zgodnie z treścią tego artykułu, aby uchylić się od skutków prawnych umowy o dział spadku zawartej pod wpływem błędu, musi on dotyczyć stanu faktycznego, który strony uważały za niewątpliwy. Chodzi tu zarówno o okoliczności faktyczne, np. wartość określonego przedmiotu, jak i prawne – np. wielkość udziałów spadkowych.

Podsumowując: najlepiej, gdy osoby dochodzące do dziedziczenia same między sobą się dogadają, co komu ze spadku przypadnie, aniżeli ma to rozstrzygać za nie sąd. Jeżeli jednak nie da się tego zrobić polubownie, warto zasięgnąć porady doświadczonego w tej materii prawnika.

Jeśli masz podobny problem prawny, zadaj pytanie naszemu prawnikowi (przygotowujemy też pisma) – link do formularza z indywidualną pomocą prawną »