Czy spadek wchodzi do majątku wspólnego małżonków?

Masz podobny problem prawny?

Opisz sprawę i otrzymaj wycenę porady od prawnika. Samo zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.

Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Pracujemy 7 dni w tygodniu

Czy spadek wchodzi do majątku wspólnego małżonków?

Jeżeli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej małżeńskiej, czyli tzw. intercyzy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między nimi ustawowa wspólność majątkowa. Obejmuje ona przede wszystkim przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków albo przez jednego z nich, w szczególności wynagrodzenie za pracę, dochody z działalności zarobkowej, środki zgromadzone na rachunkach emerytalnych oraz dochody z majątku wspólnego i osobistego.

Nie oznacza to jednak, że wszystko, co małżonek otrzyma w czasie małżeństwa, automatycznie staje się wspólne. Kodeks rodzinny i opiekuńczy wyraźnie wskazuje składniki majątku osobistego. Należą do nich m.in. przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

W praktyce oznacza to, że dom, mieszkanie, działka, środki pieniężne albo udział w nieruchomości odziedziczone przez jednego z małżonków zazwyczaj pozostają jego majątkiem osobistym. Nie ma znaczenia samo to, że spadek został nabyty już po ślubie. Dla oceny istotne jest źródło nabycia, czyli dziedziczenie, zapis albo darowizna.

Najważniejsze składniki majątku osobistego

Do majątku osobistego każdego z małżonków należą w szczególności:

• przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, np. mieszkanie kupione przed ślubem,
• przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej,
• prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom,
• prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie,
• przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków,
• prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy,
• przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia albo zadośćuczynienia za krzywdę, z pewnymi wyjątkami dotyczącymi renty,
• wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub innej działalności zarobkowej jednego z małżonków,
• nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków,
• przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, np. mieszkanie kupione za pieniądze ze sprzedaży odziedziczonego domu.

W sprawach rodzinnych często trzeba dokładnie ustalić, czy dany składnik rzeczywiście pochodzi ze spadku, darowizny, majątku sprzed ślubu, czy został kupiony ze środków wspólnych. Ma to kluczowe znaczenie przy sprawach o podział majątku wspólnego.

Kiedy spadek może wejść do majątku wspólnego?

Spadek może mieć związek z majątkiem wspólnym w kilku sytuacjach. Najważniejsza z nich występuje wtedy, gdy spadkodawca wyraźnie postanowił, że dany składnik majątku ma przypaść obojgu małżonkom. Może to wynikać zwłaszcza z testamentu albo z treści zapisu.

Druga istotna sytuacja dotyczy przedmiotów zwykłego urządzenia domowego, które służą do użytku obojga małżonków. Zgodnie z art. 34 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego takie przedmioty są objęte wspólnością ustawową także wtedy, gdy zostały nabyte przez dziedziczenie, zapis albo darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca inaczej postanowił. Chodzi np. o typowe wyposażenie mieszkania, a nie o wartościową nieruchomość, oszczędności czy udziały w firmie.

Trzecia sytuacja pojawia się wtedy, gdy małżonek po nabyciu spadku sam przenosi dany składnik do majątku wspólnego, np. daruje udział w odziedziczonej nieruchomości do majątku wspólnego małżonków. Przy nieruchomości konieczny jest akt notarialny.

Czy intercyza może objąć przyszły spadek?

Małżonkowie mogą zmienić ustawowy ustrój majątkowy przez umowę majątkową małżeńską. Mogą ustanowić rozdzielność majątkową, ograniczyć wspólność albo ją rozszerzyć. Nie wszystko można jednak objąć taką umową.

Umową majątkową małżeńską nie można rozszerzyć wspólności na przedmioty, które przypadną małżonkowi w przyszłości z tytułu dziedziczenia, zapisu albo darowizny. Oznacza to, że małżonkowie nie mogą skutecznie zapisać w intercyzie ogólnej zasady, że każdy przyszły spadek jednego z nich automatycznie stanie się majątkiem wspólnym.

Nie wyklucza to jednak późniejszego rozporządzenia konkretnym składnikiem majątku już po jego nabyciu, o ile przepisy i stan prawny danego składnika na to pozwalają. Przykładowo małżonek, który odziedziczył mieszkanie, może później przenieść udział w tym mieszkaniu na drugiego małżonka albo do majątku wspólnego, jeżeli zrobi to w wymaganej formie.

Spadek a podział majątku po rozwodzie

Po rozwodzie ustaje wspólność majątkowa małżeńska. Byli małżonkowie mogą podzielić majątek wspólny umownie, a jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, umowa powinna mieć formę aktu notarialnego. Jeżeli nie ma zgody, konieczne może być postępowanie sądowe.

W postępowaniu o podział majątku sąd zasadniczo dzieli tylko majątek wspólny. Składniki należące do majątku osobistego jednego z małżonków nie podlegają podziałowi. Dlatego odziedziczona nieruchomość, samochód albo środki pieniężne nie będą dzielone między byłych małżonków tylko dlatego, że spadek został nabyty w czasie małżeństwa.

Spadek może jednak pośrednio mieć znaczenie w sprawie o podział majątku, jeżeli:

• z majątku wspólnego finansowano remont, budowę, spłatę kredytu albo inne nakłady na odziedziczony składnik,
• małżonek twierdzi, że składnik formalnie osobisty w rzeczywistości został nabyty za środki wspólne,
• doszło do darowizny odziedziczonego składnika do majątku wspólnego,
• spór dotyczy dochodów z majątku osobistego, np. czynszu najmu odziedziczonego mieszkania.

Jeżeli problemem jest nie tylko spadek, ale także sposób sprzedaży mieszkania, spłaty kredytu albo rozliczenia z byłym małżonkiem, pomocne może być omówienie zasad postępowania, gdy były małżonek utrudnia sprzedaż wspólnej nieruchomości: gdy były małżonek utrudnia sprzedaż.

Dochody ze spadku a majątek wspólny

Trzeba odróżnić sam odziedziczony składnik od dochodów, jakie przynosi. Zgodnie z art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku wspólnego należą dochody z majątku wspólnego oraz z majątku osobistego każdego z małżonków.

Oznacza to, że jeżeli jeden z małżonków odziedziczył mieszkanie, samo mieszkanie zwykle pozostaje jego majątkiem osobistym. Jeżeli jednak w czasie trwania wspólności ustawowej mieszkanie było wynajmowane, czynsz najmu co do zasady stanowi dochód wchodzący do majątku wspólnego. Podobnie może być z odsetkami, dywidendami albo innymi pożytkami z majątku osobistego.

Po ustaniu wspólności, np. po rozwodzie albo ustanowieniu rozdzielności majątkowej, dochody uzyskiwane później należy już oceniać odrębnie.

Nakłady z majątku wspólnego na odziedziczoną nieruchomość

Najczęstszy problem praktyczny dotyczy sytuacji, w której jeden z małżonków dziedziczy dom, mieszkanie albo działkę, a następnie małżonkowie przez lata finansują z majątku wspólnego remonty, rozbudowę, modernizację albo spłatę zobowiązań związanych z tą nieruchomością.

Co do zasady odziedziczona nieruchomość pozostaje majątkiem osobistym małżonka-spadkobiercy. Drugi małżonek nie staje się jej współwłaścicielem tylko dlatego, że mieszkał w tej nieruchomości albo uczestniczył w remontach. Może jednak powstać roszczenie o rozliczenie nakładów.

Zgodnie z art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Można też żądać zwrotu wydatków i nakładów poczynionych z majątku osobistego na majątek wspólny. Rozliczenia dokonuje się najczęściej przy podziale majątku wspólnego.

Przy rozliczaniu nakładów istotne są dowody. Przydatne mogą być faktury, potwierdzenia przelewów, umowy z wykonawcami, zdjęcia, zeznania świadków, dokumentacja budowlana oraz opinia biegłego. Spór nie zawsze dotyczy wyłącznie tego, czy nakłady były poniesione. Często kluczowe jest również ustalenie, czy zwiększyły wartość nieruchomości i w jakiej wysokości powinny zostać rozliczone.

Podobne zasady mogą mieć znaczenie także wtedy, gdy małżonkowie inwestowali w dom, mieszkanie albo działkę należące tylko do jednego z nich. Szerzej ten problem omawia artykuł o tym, jak rozliczać nakłady na majątek osobisty.

Czy małżonek ma prawo mieszkać w odziedziczonym domu drugiego małżonka?

W czasie trwania małżeństwa małżonkowie mają obowiązek współdziałania dla dobra rodziny. Jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu z małżonków, drugi małżonek jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w celu zaspokojenia potrzeb rodziny. Dotyczy to także sytuacji, gdy mieszkanie albo dom należy do majątku osobistego jednego z małżonków.

Nie oznacza to jednak nabycia własności ani udziału w nieruchomości. Uprawnienie do korzystania z mieszkania ma charakter rodzinny i jest związane z trwaniem małżeństwa oraz potrzebami rodziny. Po rozwodzie sytuacja może wyglądać inaczej, a sposób korzystania z mieszkania, eksmisja, najem albo obowiązek opuszczenia lokalu zależą od konkretnego stanu faktycznego i treści orzeczeń sądu.

Spadek, darowizny i nieruchomość sprzed ślubu

W praktyce podobne spory dotyczą nie tylko spadku, ale też darowizn między małżonkami oraz majątku nabytego przed ślubem. Jeżeli jeden z małżonków kupił mieszkanie przed zawarciem małżeństwa, co do zasady jest to jego majątek osobisty. Jeżeli później z majątku wspólnego spłacano kredyt, finansowano remont albo rozbudowę, może powstać roszczenie o rozliczenie nakładów lub wydatków.

Więcej o takim przypadku przeczytasz w artykule dotyczącym sytuacji, gdy w grę wchodzi nieruchomość kupiona przed ślubem.

Nie można też wykluczyć sporu o udziały małżonków w majątku wspólnym. Zasadą są równe udziały, ale z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia nierównych udziałów, z uwzględnieniem stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego. To odrębne zagadnienie od samego ustalenia, czy spadek wchodzi do majątku wspólnego.

FAQ

Podsumowanie

Spadek otrzymany przez jednego z małżonków zasadniczo nie wchodzi do majątku wspólnego. Pozostaje majątkiem osobistym spadkobiercy, nawet jeśli został nabyty w czasie trwania małżeństwa. Wyjątki mogą wynikać z woli spadkodawcy, przepisów dotyczących przedmiotów zwykłego urządzenia domowego albo późniejszej czynności prawnej, np. darowizny do majątku wspólnego.

Przy rozwodzie i podziale majątku najważniejsze jest ustalenie, co rzeczywiście należy do majątku wspólnego, a co do majątku osobistego. Odziedziczony składnik nie jest zwykle dzielony, ale mogą zostać rozliczone nakłady, wydatki oraz dochody związane z tym majątkiem. W takich sprawach duże znaczenie mają dokumenty, historia finansowania i precyzyjne sformułowanie żądań.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 31, art. 33, art. 34, art. 45 i art. 49.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w zakresie przepisów o dziedziczeniu, zapisie i dziale spadku.