Zawarcie umowy pod wpływem błędu

Masz podobny problem prawny?

Opisz sprawę i otrzymaj wycenę porady od prawnika. Samo zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.

Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Pracujemy 7 dni w tygodniu

Czym jest błąd przy zawarciu umowy?

Zgodnie z art. 84 Kodeksu cywilnego, w razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli. W praktyce chodzi o sytuację, w której osoba podpisująca umowę ma mylne wyobrażenie o istotnym elemencie tej umowy albo w ogóle nie ma świadomości określonej okoliczności, która wpływa na treść złożonego oświadczenia.

Błąd jest więc wadą oświadczenia woli. Nie chodzi jednak o każdą pomyłkę, rozczarowanie albo nietrafną ocenę opłacalności umowy. Znaczenie prawne ma tylko taki błąd, który spełnia warunki wskazane w Kodeksie cywilnym. Skuteczne uchylenie się od skutków oświadczenia może prowadzić do bezskuteczności czynności, ale nie każda wada oznacza automatycznie nieważność umowy.

Błąd może dotyczyć między innymi przedmiotu umowy, zakresu obowiązków stron, ceny, osoby kontrahenta, właściwości rzeczy lub znaczenia określonego postanowienia umowy. W określonych sytuacjach może to być także błąd co do prawa, jeżeli wpływa na treść czynności prawnej, a nie jest tylko błędną oceną ryzyka lub skutków gospodarczych.

Kiedy błąd pozwala uchylić się od skutków umowy?

Aby skutecznie powołać się na błąd, co do zasady muszą wystąpić dwa podstawowe warunki. Po pierwsze, błąd musi dotyczyć treści czynności prawnej. Po drugie, musi być istotny.

Błąd istotny to taki, który uzasadnia przypuszczenie, że gdyby osoba składająca oświadczenie woli znała rzeczywisty stan rzeczy i oceniała sprawę rozsądnie, nie złożyłaby oświadczenia tej treści. Ocena ma charakter praktyczny: znaczenie mają okoliczności konkretnej sprawy, treść umowy, zachowanie stron przed podpisaniem dokumentu oraz to, czy dana informacja rzeczywiście wpływała na decyzję o zawarciu umowy.

Jeżeli oświadczenie woli zostało złożone drugiej osobie, na przykład kontrahentowi, powołanie się na błąd jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy błąd został przez tę osobę wywołany, chociażby bez jej winy, albo gdy osoba ta wiedziała o błędzie lub mogła z łatwością go zauważyć. Ten dodatkowy warunek nie obowiązuje przy czynnościach nieodpłatnych, takich jak darowizna.

Co zwykle nie jest błędem w rozumieniu Kodeksu cywilnego?

W praktyce najwięcej sporów dotyczy odróżnienia błędu prawnie istotnego od zwykłego ryzyka związanego z zawarciem umowy. Sam fakt, że umowa okazała się niekorzystna, nie oznacza jeszcze, że można się od niej uwolnić na podstawie art. 84 Kodeksu cywilnego.

Za błąd w rozumieniu prawa cywilnego zazwyczaj nie wystarczy:

• rozczarowanie rezultatem umowy lub jej opłacalnością;
• nietrafna prognoza co do przyszłych zysków, kosztów lub sytuacji rynkowej;
• błędna ocena wypłacalności kontrahenta, jeżeli druga strona nie wprowadzała w błąd;
• niedokładne przeczytanie umowy przed podpisaniem;
• brak sprawdzenia dokumentów, które można było łatwo zweryfikować, na przykład księgi wieczystej;
• przekonanie, że druga strona wykona umowę lepiej, szybciej lub taniej, jeżeli nie wynikało to z treści czynności prawnej.

Nie oznacza to, że własne zaniedbanie zawsze wyłącza ochronę. Jeżeli druga strona świadomie wykorzystała pomyłkę, ukryła ważne informacje albo wywołała błędne przekonanie, sprawa może być oceniana inaczej, zwłaszcza pod kątem podstępu.

Jak uchylić się od skutków umowy zawartej pod wpływem błędu?

Umowa zawarta pod wpływem błędu jest czynnością wzruszalną. Oznacza to, że nie jest nieważna z mocy samego prawa od chwili podpisania. Skutki umowy ustają dopiero wtedy, gdy uprawniona osoba skutecznie złoży oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli.

Zgodnie z art. 88 Kodeksu cywilnego, jeżeli oświadczenie woli zostało złożone innej osobie pod wpływem błędu, uchylenie się od jego skutków następuje przez oświadczenie złożone tej osobie na piśmie. Uprawnienie wygasa z upływem roku od wykrycia błędu.

W praktyce oświadczenie powinno wskazywać, jakiej umowy dotyczy, na czym polegał błąd, kiedy został wykryty oraz że składający uchyla się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli. Dla bezpieczeństwa warto zachować dowód doręczenia, na przykład potwierdzenie nadania listu poleconego, potwierdzenie odbioru albo inną formę dokumentującą dojście oświadczenia do adresata.

Jeżeli druga strona nie uzna oświadczenia, spór może wymagać rozstrzygnięcia przez sąd. Wtedy sąd bada między innymi treść umowy, korespondencję, zapewnienia kontrahenta, dokumenty przekazane przed podpisaniem umowy oraz to, czy błąd był istotny.

Podstęp jako szczególna forma błędu

Podstęp jest kwalifikowaną postacią błędu. Zgodnie z art. 86 Kodeksu cywilnego, jeżeli błąd został podstępnie wywołany przez drugą stronę, można uchylić się od skutków prawnych oświadczenia woli także wtedy, gdy błąd nie był istotny oraz gdy nie dotyczył treści czynności prawnej.

Podstęp może polegać zarówno na aktywnym wprowadzeniu w błąd, jak i na celowym przemilczeniu informacji, które druga strona powinna ujawnić w danych okolicznościach. Jeżeli podstęp pochodzi od osoby trzeciej, uchylenie się od skutków oświadczenia jest możliwe, gdy druga strona o podstępie wiedziała i nie zawiadomiła o nim składającego oświadczenie albo gdy czynność prawna była nieodpłatna.

W sprawach dotyczących podstępu szczególnie ważne są dowody: wiadomości e-mail, SMS-y, ogłoszenia, nagrania rozmów, dokumentacja ofertowa, protokoły odbioru, opinie rzeczoznawców oraz zeznania świadków. Samo subiektywne przekonanie, że druga strona zachowała się nieuczciwie, może być niewystarczające.

FAQ

Podsumowanie

Zawarcie umowy pod wpływem błędu może pozwalać na uchylenie się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli, ale tylko po spełnieniu ustawowych warunków. Najważniejsze jest ustalenie, czy błąd dotyczył treści czynności prawnej, czy był istotny oraz czy druga strona błąd wywołała, wiedziała o nim albo mogła go z łatwością zauważyć.

Nie każda pomyłka daje podstawę do podważenia umowy. Jeżeli jednak błąd był istotny, a zwłaszcza gdy doszło do podstępu, warto szybko przygotować pisemne oświadczenie i zadbać o dowody. Roczny termin od wykrycia błędu ma charakter graniczny, dlatego zwlekanie może pozbawić możliwości skutecznego działania.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. 1071
• art. 84 Kodeksu cywilnego – błąd jako wada oświadczenia woli
• art. 86 Kodeksu cywilnego – podstęp
• art. 88 Kodeksu cywilnego – forma i termin uchylenia się od skutków prawnych