Zmiany w prawie spadkowym 2026 – testament, dziedziczenie i odrzucenie spadku

Zmiana zasad dziedziczenia w trzeciej grupie

Nowelizacja prawa spadkowego, która zasadniczo weszła w życie 15 listopada 2023 r., zmieniła zasady dziedziczenia po dziadkach spadkodawcy. Chodzi o sytuację, w której spadkodawca nie pozostawił małżonka, zstępnych, rodziców, rodzeństwa ani zstępnych rodzeństwa.

Zgodnie z aktualnym art. 934 Kodeksu cywilnego, jeżeli którekolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział, który by mu przypadał, przechodzi na jego dzieci w częściach równych. Jeżeli dziecko dziadka lub babci także nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom w częściach równych.

W praktyce oznacza to zawężenie kręgu osób dziedziczących w tej grupie. Dalsi zstępni dziadków, np. dalsi kuzyni, nie są już automatycznie wzywani do dziedziczenia ustawowego. Szersze omówienie tego, kto dziedziczy z ustawy, znajdziesz w artykule o tym, jak ustalić krąg spadkobierców ustawowych.

Dalsi krewni wyłączeni od dziedziczenia

Jedną z najważniejszych zmian jest ograniczenie dziedziczenia przez dalszych zstępnych dziadków. Przed nowelizacją w sprawach spadkowych często trzeba było ustalać bardzo szeroki krąg krewnych, co wydłużało postępowanie i zwiększało koszty.

Po zmianach, jeżeli po zmarłym dziedziczą dziadkowie albo ich zstępni, zasadniczo bierze się pod uwagę dzieci i wnuki dziadków, ale nie dalsze pokolenia. Jeżeli takich osób brak, spadek może przypaść gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarbowi Państwa.

Zmiana ma znaczenie zwłaszcza w sprawach po osobach samotnych, bezdzietnych albo takich, których najbliższa rodzina już nie żyje. Nie oznacza jednak, że każdy dalszy krewny zawsze traci jakiekolwiek prawa — sytuację trzeba ocenić według daty śmierci spadkodawcy i konkretnego układu rodzinnego.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku

Termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku nadal wynosi 6 miesięcy. Liczy się go od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, a nie zawsze od samej śmierci spadkodawcy.

Jeżeli spadkobierca w tym terminie nie złoży żadnego oświadczenia, zasadą jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza.

Istotna zmiana dotyczy sytuacji, gdy do odrzucenia spadku potrzebne jest zezwolenie sądu. Zgodnie z aktualnym art. 1015 § 1(1) Kodeksu cywilnego, jeżeli przed upływem 6 miesięcy złożono wniosek do sądu o zgodę na złożenie oświadczenia, termin uważa się za zachowany. Po prawomocnym zakończeniu postępowania trzeba jednak niezwłocznie złożyć właściwe oświadczenie.

W praktyce ma to duże znaczenie dla rodziców działających w imieniu dzieci oraz opiekunów osób pozostających pod opieką. Pełną procedurę opisujemy osobno w artykule o tym, jak wygląda zachowanie terminu na odrzucenie.

Małoletni a odrzucenie spadku

Po nowelizacji uproszczono część spraw dotyczących odrzucenia spadku w imieniu dziecka. Nie w każdej sytuacji rodzice muszą uzyskiwać zgodę sądu opiekuńczego. Jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia dlatego, że jego rodzic wcześniej odrzucił spadek, a drugi rodzic, któremu przysługuje władza rodzicielska, wyraża zgodę na odrzucenie spadku w imieniu dziecka, procedura może być prostsza.

Nie jest to jednak zasada absolutna. Zgoda sądu może być nadal potrzebna, zwłaszcza gdy między rodzicami nie ma porozumienia, sytuacja majątkowa spadku jest niejasna albo czynność może naruszać interes dziecka. Szerzej opisujemy to w artykule małoletni a odrzucenie spadku.

Zmiany w testamentach

W pierwotnych zapowiedziach zmian prawa spadkowego pojawiały się także propozycje dotyczące testamentów szczególnych, w tym testamentu ustnego, testamentu podróżnego i testamentu wojskowego. Na dzień aktualizacji artykułu te zapowiadane zmiany nie zostały wprowadzone w opisanym zakresie do Kodeksu cywilnego.

Nadal obowiązują dotychczasowe podstawowe zasady. Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Testament notarialny sporządza notariusz. Testament ustny jest możliwy tylko wyjątkowo, m.in. gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo gdy wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.

Ważne jest więc odróżnienie zmian rzeczywiście obowiązujących od tych, które pozostały na etapie projektów lub zapowiedzi. Jeżeli chcesz uniknąć sporu o ważność testamentu, sprawdź osobny poradnik omawiający praktykę sporządzania testamentu.

Inne zmiany w prawie spadkowym

Nowelizacja rozszerzyła przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia. Przed zmianą art. 928 Kodeksu cywilnego obejmował m.in. ciężkie umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy, wpływanie podstępem lub groźbą na testament oraz bezprawne działania dotyczące testamentu.

Obecnie sąd może uznać spadkobiercę za niegodnego dziedziczenia także wtedy, gdy spadkobierca uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego orzeczeniem, ugodą albo umową. Dotyczy to również uporczywego uchylania się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą.

Uznanie za niegodnego dziedziczenia nie następuje automatycznie. Wymaga orzeczenia sądu. Skutek jest poważny: osoba niegodna jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Jeżeli ten problem pojawia się w rodzinie, warto szerzej sprawdzić, czym jest niegodność dziedziczenia i czym różni się od wydziedziczenia w testamencie.

Termin wejścia w życie zmian

Ustawa z 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw została ogłoszona w Dzienniku Ustaw 14 sierpnia 2023 r. Większość zmian weszła w życie 15 listopada 2023 r.

Ma to praktyczne znaczenie, ponieważ w sprawach spadkowych zasadniczo decyduje data otwarcia spadku, czyli data śmierci spadkodawcy. Jeżeli spadkodawca zmarł przed wejściem w życie nowych przepisów, konieczne może być zastosowanie wcześniejszych zasad. W razie wątpliwości należy ocenić przepisy przejściowe oraz konkretny stan faktyczny.

FAQ

Czy zmiany w prawie spadkowym już obowiązują?

Tak. Większość zmian wynikających z ustawy z 28 lipca 2023 r. obowiązuje od 15 listopada 2023 r. Dotyczy to m.in. zasad dziedziczenia przez dalszych krewnych, nowych przesłanek niegodności dziedziczenia oraz części procedur związanych z odrzuceniem spadku.

Czy zmieniły się przepisy o testamencie ustnym?

Nie w zakresie zapowiadanym w pierwotnych projektach. Testament ustny nadal jest testamentem szczególnym i można go sporządzić tylko w wyjątkowych sytuacjach przewidzianych w Kodeksie cywilnym.

Czy rodzice zawsze muszą mieć zgodę sądu na odrzucenie spadku w imieniu dziecka?

Nie zawsze. Po zmianach część takich spraw może być prostsza, zwłaszcza gdy dziecko dziedziczy po wcześniejszym odrzuceniu spadku przez rodzica i drugi rodzic wyraża zgodę. W trudniejszych albo spornych sytuacjach zgoda sądu może nadal być konieczna.

Czy dalszy kuzyn może dziedziczyć po zmianach?

To zależy od stopnia pokrewieństwa, daty śmierci spadkodawcy i układu rodzinnego. Nowe przepisy ograniczyły dziedziczenie dalszych zstępnych dziadków, dlatego w wielu sprawach bardzo odlegli krewni nie będą już brani pod uwagę.

Czy niegodność dziedziczenia działa automatycznie?

Nie. Spadkobierca jest uznawany za niegodnego dziedziczenia dopiero na podstawie orzeczenia sądu. Trzeba wykazać konkretną przesłankę, np. uporczywe uchylanie się od alimentów albo obowiązku pieczy nad spadkodawcą.

Podsumowanie

Zmiany w prawie spadkowym nie są już wyłącznie zapowiedzią. Od 15 listopada 2023 r. obowiązują nowe zasady dotyczące m.in. dziedziczenia przez dalszych krewnych, niegodności dziedziczenia oraz zachowania terminu na odrzucenie spadku w sprawach wymagających zgody sądu.

Nie wszystkie pierwotnie zapowiadane rozwiązania weszły jednak w życie. Dotyczy to zwłaszcza części zmian odnoszących się do testamentów szczególnych. Dlatego przy ocenie konkretnej sprawy trzeba sprawdzić nie tylko treść nowelizacji, ale także datę śmierci spadkodawcy, krąg rodziny, istnienie testamentu oraz ewentualne długi spadkowe.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 928, art. 934, art. 952 i art. 1015.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1615.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, w zakresie postępowania spadkowego i oświadczeń spadkowych.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w zakresie czynności dotyczących majątku dziecka.