Jak napisać testament krok po kroku?

Jak napisać testament krok po kroku – czym jest testament?

Testament to jedyny przewidziany przez polskie prawo sposób rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Przy planowaniu testamentu warto też oddzielić dziedziczenie od roszczeń o zachowek, zwłaszcza gdy pojawia się pytanie, czy rodzeństwo ma prawo do zachowku. Wynika to wprost z art. 941 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że osoba żyjąca nie może skutecznie „przepisać spadku” zwykłą umową na wypadek swojej śmierci, jeżeli ustawa nie przewiduje szczególnego wyjątku.

Testament ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym, w tym przed zasadami dotyczącymi dziedziczenia w bezdzietnym małżeństwie. Dziedziczenie z ustawy ma zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy spadkodawca nie zostawił ważnego testamentu, nie powołał spadkobiercy do całości spadku albo gdy osoba powołana w testamencie nie chce lub nie może dziedziczyć.

W praktyce oznacza to, że jedna sprawa spadkowa może obejmować zarówno dziedziczenie testamentowe, jak i ustawowe. Dzieje się tak na przykład wtedy, gdy testament obejmuje tylko część majątku albo gdy niektóre rozrządzenia testamentowe okażą się nieważne.

Kto może sporządzić testament?

Testament może sporządzić i odwołać osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, czyli co do zasady osoba pełnoletnia, która nie została ubezwłasnowolniona. Testamentu nie może sporządzić osoba małoletnia ani osoba ubezwłasnowolniona całkowicie lub częściowo.

Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Niedopuszczalny jest testament wspólny, np. jeden dokument podpisany przez oboje małżonków, w którym wspólnie rozporządzają swoim majątkiem na wypadek śmierci.

Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
• pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że spadkodawca nie sporządziłby testamentu tej treści, gdyby nie działał pod wpływem błędu,
• pod wpływem groźby.

Na nieważność testamentu z powodu powyższych wad nie można powołać się po upływie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, ani po upływie 10 lat od otwarcia spadku.

Jakie są rodzaje testamentów?

Kodeks cywilny przewiduje testamenty zwykłe i szczególne. Testamenty zwykłe można sporządzić w normalnych okolicznościach. Należą do nich:

• testament własnoręczny, czyli holograficzny,
• testament notarialny,
• testament allograficzny, czyli urzędowy.

Testamenty szczególne są dopuszczalne tylko w sytuacjach wskazanych w ustawie. Należą do nich testament ustny, testament podróżny i testament wojskowy. Trzeba jednak pamiętać, że testament szczególny traci moc z upływem 6 miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu.

W 2024 r. Ministerstwo Sprawiedliwości informowało o projekcie zmian dotyczących m.in. testamentu ustnego, testamentu wojskowego i likwidacji testamentu podróżnego, ale projektowane rozwiązania nie oznaczają automatycznie zmiany aktualnych zasad sporządzania testamentu. Przy ocenie ważności testamentu trzeba zawsze sprawdzić przepisy obowiązujące w dniu jego sporządzenia oraz w dniu otwarcia spadku.

Jak napisać testament własnoręczny?

Testament własnoręczny jest najprostszą formą testamentu, ale tylko wtedy, gdy zostaną zachowane wymogi z art. 949 Kodeksu cywilnego. Spadkodawca musi:

• napisać cały testament własnoręcznie,
• podpisać testament,
• opatrzyć testament datą.

Nie wystarczy wydrukować testamentu z komputera i podpisać go ręcznie. Taki dokument co do zasady nie spełnia wymogu własnoręcznego napisania testamentu. Bezpiecznie jest napisać testament od początku do końca odręcznie, czytelnie, bez skrótów i niejasnych sformułowań.

Brak daty nie zawsze powoduje nieważność testamentu. Testament bez daty może być ważny, jeżeli brak daty nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, treści testamentu albo wzajemnego stosunku kilku testamentów.

Forma testamentu i skutki jej niezachowania

Forma testamentu ma kluczowe znaczenie. Jeżeli testament nie został sporządzony w formie przewidzianej przez ustawę, może być nieważny. Dotyczy to zwłaszcza testamentów własnoręcznych, przy których często pojawiają się błędy: wydruk komputerowy, brak podpisu, podpis w nieodpowiednim miejscu, dopiski innych osób albo niejasna data.

Testament notarialny sporządza notariusz w formie aktu notarialnego. Jest to forma bezpieczniejsza dowodowo, szczególnie wtedy, gdy spadkodawca przewiduje konflikt między spadkobiercami, chce precyzyjnie rozporządzić majątkiem albo planuje zapis windykacyjny.

Testament allograficzny polega na ustnym oświadczeniu ostatniej woli wobec właściwej osoby urzędowej, np. wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego, przy jednoczesnej obecności dwóch świadków. Oświadczenie spisuje się w protokole, który powinien zostać odczytany spadkodawcy i podpisany zgodnie z wymogami ustawy.

Jeżeli forma testamentu została naruszona albo istnieją poważne wątpliwości co do stanu świadomości spadkodawcy, możliwe jest badanie ważności testamentu w postępowaniu spadkowym. W takim przypadku znaczenie mogą mieć przesłanki podważenia testamentu, dokumentacja medyczna, zeznania świadków, opinia biegłego oraz okoliczności sporządzenia dokumentu.

Treść testamentu – co można zawrzeć w testamencie?

Podstawowym rozrządzeniem testamentowym jest powołanie jednej albo kilku osób do spadku. Spadkodawca może powołać spadkobierców do całości spadku albo do ułamkowych części, np. po 1/2 albo po 1/3.

W testamencie można także zawrzeć inne rozrządzenia, między innymi:

• zapis zwykły,
• zapis windykacyjny,
• polecenie,
• podstawienie, czyli wskazanie osoby, która ma dziedziczyć, gdy pierwszy spadkobierca nie chce lub nie może dziedziczyć,
• powołanie wykonawcy testamentu,
• wydziedziczenie, czyli pozbawienie prawa do zachowku osoby uprawnionej.

Wydziedziczenie wymaga wskazania w testamencie przyczyny. Nie wystarczy napisać, że dana osoba „nic nie dostanie”. Przyczyna musi odpowiadać przesłankom ustawowym, a więc dotyczyć uporczywego postępowania sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, umyślnego przestępstwa przeciwko spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób, rażącej obrazy czci albo uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych. Szerzej omawia to zagadnienie artykuł o tym, czym jest wydziedziczenie w testamencie.

Zapis zwykły polega na zobowiązaniu spadkobiercy do określonego świadczenia na rzecz oznaczonej osoby. Zapis windykacyjny wywołuje dalej idący skutek, ponieważ wskazany przedmiot przechodzi na zapisobiercę z chwilą otwarcia spadku, ale wymaga testamentu notarialnego. Różnice praktyczne opisuje szerzej artykuł o tym, jak działa zapis windykacyjny w testamencie.

Jak precyzyjnie opisać majątek i spadkobierców?

Testament powinien być napisany tak, aby po śmierci spadkodawcy dało się ustalić, kto ma dziedziczyć i w jakim zakresie. Warto podać imiona, nazwiska, stopień pokrewieństwa, a przy większym ryzyku pomyłki także dodatkowe dane identyfikujące osobę.

Jeżeli spadkodawca chce powołać kilka osób do spadku, powinien wskazać udziały ułamkowe. Jeżeli zamiast udziałów przypisuje konkretne składniki majątku konkretnym osobom, może powstać problem interpretacyjny: czy chodziło o powołanie do spadku, zapis zwykły, czy zapis windykacyjny. Przy nieruchomościach, firmie albo wartościowych składnikach majątku szczególnie bezpieczna jest konsultacja treści testamentu albo forma notarialna.

Nie trzeba wymieniać w testamencie całego majątku. Często wystarczy powołać spadkobiercę lub spadkobierców do całości spadku. Jeżeli jednak spadkodawca chce, aby konkretna rzecz trafiła do konkretnej osoby, powinien użyć precyzyjnego sformułowania i dobrać właściwy typ rozrządzenia.

Wykładnia testamentu

Testament należy tłumaczyć tak, aby możliwie najpełniej urzeczywistnić wolę spadkodawcy. Jeżeli testament można rozumieć na kilka sposobów, należy przyjąć taką wykładnię, która pozwala utrzymać rozrządzenia w mocy i nadać im rozsądną treść.

Nie oznacza to jednak, że sąd może dopisać do testamentu treść, której w nim nie ma. Wykładnia służy odczytaniu woli spadkodawcy z treści testamentu i okoliczności sprawy, ale nie może zastąpić prawidłowego sporządzenia testamentu.

Jak odwołać testament?

Spadkodawca może w każdej chwili odwołać testament, o ile ma pełną zdolność do czynności prawnych. Kodeks cywilny przewiduje trzy podstawowe sposoby odwołania testamentu:

• sporządzenie nowego testamentu,
• zniszczenie testamentu albo pozbawienie go cech, od których zależy jego ważność, w zamiarze odwołania,
• dokonanie w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień.

Nowy testament nie musi mieć takiej samej formy jak poprzedni. Można więc odwołać testament notarialny późniejszym testamentem własnoręcznym, jeżeli ten późniejszy testament będzie ważny. Dla bezpieczeństwa warto jednak wyraźnie napisać, że odwołuje się wszystkie wcześniejsze testamenty.

Jeżeli spadkodawca sporządzi nowy testament, ale nie odwoła wyraźnie poprzedniego, wcześniejsze postanowienia tracą moc tylko w takim zakresie, w jakim nie da się ich pogodzić z nowym testamentem.

FAQ

Czy testament napisany na komputerze i podpisany ręcznie jest ważny?

Co do zasady nie jako testament własnoręczny. Testament holograficzny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Sam podpis pod wydrukiem zwykle nie wystarczy.

Czy testament musi być sporządzony u notariusza?

Nie zawsze. Można sporządzić ważny testament własnoręczny, jeżeli spełnia wymagania ustawowe. Testament notarialny jest jednak bezpieczniejszy dowodowo i konieczny między innymi przy zapisie windykacyjnym.

Sam testament nie musi być sporządzony u notariusza; czym innym jest późniejszy akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza, który potwierdza prawa do spadku.

Czy w testamencie można pominąć dziecko?

Można powołać do spadku inne osoby i pominąć dziecko, ale nie zawsze pozbawi to dziecko prawa do zachowku. Pozbawienie zachowku wymaga skutecznego wydziedziczenia z przyczyny przewidzianej w Kodeksie cywilnym.

Czy można sporządzić testament wspólny z małżonkiem?

Nie. Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Małżonkowie powinni sporządzić osobne testamenty.

Czy można odwołać testament notarialny testamentem własnoręcznym?

Tak, jeżeli późniejszy testament własnoręczny spełnia wymagania ustawowe i wynika z niego wola odwołania wcześniejszego testamentu albo zawiera postanowienia sprzeczne z wcześniejszymi.

Podsumowanie

Najbezpieczniejszy testament to taki, który jest zgodny z wymaganą formą, jasno wskazuje spadkobierców i nie pozostawia niepotrzebnych wątpliwości interpretacyjnych. Przy prostych sytuacjach rodzinnych wystarczający może być testament własnoręczny, ale przy nieruchomościach, działalności gospodarczej, konflikcie w rodzinie, wydziedziczeniu albo zapisie windykacyjnym warto rozważyć testament notarialny albo wcześniejszą konsultację prawną.

Prawo spadkowe było nowelizowane w ostatnich latach, a część dalszych zmian dotyczących testamentów była zapowiadana jako projekt. Dlatego przy ocenie konkretnego dokumentu znaczenie ma aktualne brzmienie przepisów oraz data sporządzenia testamentu. Więcej o zmianach omawia artykuł dotyczący tego, czym była nowelizacja prawa testamentowego.

Źródła

• Kodeks cywilny – przepisy o testamentach, art. 941–958 i nast.
• Art. 941 Kodeksu cywilnego – wyłączność testamentu
• Ministerstwo Sprawiedliwości – informacje o projektowanych zmianach w przepisach dotyczących prawa spadkowego