Prawo do odstąpienia od umowy kupna-sprzedaży

Na czym polega odstąpienie od umowy kupna-sprzedaży?

Odstąpienie od umowy jest jednostronnym oświadczeniem jednej strony, które — jeżeli jest skuteczne — powoduje, że umowę traktuje się co do zasady tak, jakby nie została zawarta. Nie jest to to samo co wypowiedzenie umowy ani stwierdzenie jej nieważności.

W praktyce oznacza to obowiązek zwrotu wzajemnych świadczeń. Kupujący powinien zwrócić rzecz, a sprzedawca powinien zwrócić zapłaconą cenę. Jeżeli jedna ze stron korzystała z rzeczy albo druga strona świadczyła usługi, może powstać obowiązek zapłaty odpowiedniego wynagrodzenia, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.

Jeżeli niewykonanie umowy spowodowało szkodę albo opóźnienie w zapłacie, odrębnie trzeba ocenić wzajemną relację takich roszczeń jak kara umowna, odszkodowanie i odsetki.

Gdy świadczenie polega na wykonaniu oznaczonego rezultatu, a nie na sprzedaży rzeczy, właściwe mogą być przepisy dotyczące umowy o dzieło. Podstawa i skutki odstąpienia zależą więc również od prawidłowej kwalifikacji zawartej umowy.

Prawo do odstąpienia od umowy może wynikać przede wszystkim z:

• postanowienia umowy, czyli tzw. umownego prawa odstąpienia,
• zwłoki drugiej strony w wykonaniu zobowiązania,
• wad rzeczy sprzedanej albo niezgodności towaru z umową,
• ustawy o prawach konsumenta, jeżeli umowa została zawarta na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa.

Umowne prawo do odstąpienia od umowy

Zgodnie z art. 395 Kodeksu cywilnego strony mogą zastrzec w umowie, że jednej albo obu stronom będzie przysługiwało prawo odstąpienia od umowy w oznaczonym terminie. Takie prawo wykonuje się przez złożenie drugiej stronie oświadczenia o odstąpieniu.

Kluczowe jest to, aby umowa wskazywała termin, w którym można odstąpić od umowy. Zastrzeżenie prawa odstąpienia bez określenia terminu może być nieskuteczne albo prowadzić do sporu co do ważności takiego postanowienia.

Strony mogą też ustalić, że odstąpienie będzie możliwe tylko po zapłacie określonej kwoty, czyli odstępnego. Wynika to z art. 396 Kodeksu cywilnego. W takim przypadku oświadczenie o odstąpieniu jest skuteczne tylko wtedy, gdy jednocześnie zostanie zapłacone odstępne.

Odstąpienie od umowy z powodu zwłoki drugiej strony

Odstąpienie od umowy może wynikać także z przepisów o niewykonaniu zobowiązań wzajemnych. Zgodnie z art. 491 Kodeksu cywilnego, jeżeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania, druga strona może wyznaczyć jej odpowiedni dodatkowy termin z zagrożeniem, że po jego bezskutecznym upływie odstąpi od umowy.

Przykładowo kupujący może wyznaczyć sprzedawcy dodatkowy termin na wydanie rzeczy, a sprzedawca może wyznaczyć kupującemu dodatkowy termin na zapłatę ceny. Dopiero bezskuteczny upływ tego terminu otwiera drogę do odstąpienia, chyba że zachodzi ustawowy wyjątek.

Dodatkowego terminu nie trzeba wyznaczać między innymi wtedy, gdy prawo odstąpienia zostało zastrzeżone w umowie na wypadek niewykonania zobowiązania w ściśle określonym terminie albo gdy wykonanie zobowiązania po terminie nie miałoby dla drugiej strony znaczenia ze względu na właściwości zobowiązania lub znany drugiej stronie cel umowy. Wynika to z art. 492 Kodeksu cywilnego.

Po odstąpieniu od umowy strona może żądać nie tylko zwrotu tego, co świadczyła, ale także — na zasadach ogólnych — naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania. Podstawą jest art. 494 Kodeksu cywilnego.

Odstąpienie od umowy z powodu wady rzeczy

W przypadku sprzedaży między przedsiębiorcami albo między osobami prywatnymi nadal istotne znaczenie mają przepisy Kodeksu cywilnego o rękojmi. Jeżeli rzecz sprzedana ma wadę, kupujący może — na warunkach określonych w przepisach — żądać obniżenia ceny albo odstąpić od umowy.

Zgodnie z art. 560 Kodeksu cywilnego kupujący nie może odstąpić od umowy, jeżeli wada jest nieistotna. Sprzedawca może też w określonych sytuacjach zablokować odstąpienie, jeżeli niezwłocznie i bez nadmiernych niedogodności dla kupującego wymieni rzecz wadliwą na wolną od wad albo wadę usunie. Ograniczenie to nie działa jednak w każdej sytuacji, zwłaszcza gdy rzecz była już wymieniana lub naprawiana albo sprzedawca nie wykonał obowiązku usunięcia wady bądź wymiany rzeczy.

Wada fizyczna polega zasadniczo na niezgodności rzeczy sprzedanej z umową. Rzecz może być wadliwa na przykład wtedy, gdy nie ma właściwości, które powinna mieć, nie nadaje się do celu wskazanego sprzedawcy, została wydana w stanie niezupełnym albo nie ma cech, o których zapewniał sprzedawca.

Jeżeli sprzedano kilka rzeczy, a wada dotyczy tylko części z nich, odstąpienie od umowy co do zasady odnosi się do rzeczy wadliwych. W określonych przypadkach spór może jednak dotyczyć tego, czy rzeczy stanowią funkcjonalną całość i czy częściowe odstąpienie ma sens gospodarczy.

Szczegółowe uprawnienia kupującego, terminy oraz możliwe żądania opisuje poradnik o reklamacji wadliwego produktu.

Zakup konsumencki: odstąpienie od umowy a reklamacja

Przy zakupie od przedsiębiorcy przez konsumenta trzeba odróżnić dwie sytuacje, zwłaszcza gdy w grę wchodzą ochrona kupującego konsumenta. Pierwsza to odstąpienie od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa, na przykład przez Internet. Druga to reklamacja z powodu niezgodności towaru z umową.

Jeżeli konsument zawarł umowę na odległość albo poza lokalem przedsiębiorstwa, co do zasady może odstąpić od umowy bez podawania przyczyny w terminie 14 dni. W przypadku umowy zawartej poza lokalem przedsiębiorstwa podczas nieumówionej wizyty przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania lub zwykłego pobytu konsumenta albo podczas wycieczki termin wynosi 30 dni.

Nie każdy zakup daje jednak prawo do takiego zwrotu. Ustawa o prawach konsumenta przewiduje wyjątki, m.in. dla niektórych rzeczy wykonanych według specyfikacji konsumenta, rzeczy szybko psujących się, zapieczętowanych nagrań lub programów po otwarciu opakowania czy określonych usług wykonanych za zgodą konsumenta przed upływem terminu odstąpienia.

Jeżeli natomiast problem polega na tym, że towar jest wadliwy lub niezgodny z umową, konsument korzysta z przepisów o odpowiedzialności przedsiębiorcy za niezgodność towaru z umową. W pierwszej kolejności może żądać naprawy albo wymiany. Obniżenie ceny lub odstąpienie od umowy jest możliwe w przypadkach przewidzianych ustawą, zwłaszcza gdy brak zgodności jest istotny, przedsiębiorca nie doprowadził towaru do zgodności z umową albo odmówił naprawy lub wymiany.

Jak złożyć oświadczenie o odstąpieniu od umowy?

Oświadczenie o odstąpieniu od umowy powinno być jednoznaczne. Najlepiej złożyć je w formie, którą da się później udowodnić: listem poleconym, e-mailem, przez formularz reklamacyjny albo innym trwałym nośnikiem. W oświadczeniu warto wskazać:

• dane stron umowy,
• datę zawarcia umowy,
• przedmiot umowy,
• podstawę odstąpienia, np. postanowienie umowy, zwłokę, wadę rzeczy albo ustawowe prawo konsumenta,
• żądanie zwrotu ceny i sposób zwrotu rzeczy, jeżeli jest to potrzebne.

W wielu sprawach najważniejsze będzie dochowanie terminu. Jeżeli prawo odstąpienia wynika z umowy, trzeba sprawdzić termin wskazany w jej treści. Jeżeli chodzi o konsumenckie odstąpienie od umowy zawartej na odległość, termin liczy się według zasad ustawy o prawach konsumenta, najczęściej od objęcia rzeczy w posiadanie.

Skutki odstąpienia od umowy

Skuteczne odstąpienie od umowy powoduje obowiązek rozliczenia stron. Co do zasady każda ze stron powinna zwrócić to, co otrzymała. Przy sprzedaży będzie to zwykle zwrot rzeczy przez kupującego i zwrot ceny przez sprzedawcę.

Jeżeli odstąpienie następuje z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, może powstać również roszczenie o odszkodowanie. Nie każde naruszenie umowy automatycznie uzasadnia jednak odszkodowanie. Trzeba wykazać szkodę, związek przyczynowy oraz podstawę odpowiedzialności drugiej strony.

W praktyce spory dotyczą często tego, czy wada była istotna, czy sprzedawca miał prawo najpierw rzecz naprawić, czy termin dodatkowy był odpowiedni oraz czy oświadczenie o odstąpieniu zostało złożone skutecznie.

FAQ

Czy od każdej umowy kupna-sprzedaży można odstąpić?

Nie. Odstąpienie jest możliwe wtedy, gdy wynika z umowy albo z przepisu prawa. Sam fakt, że kupujący zmienił zdanie, nie zawsze daje podstawę do odstąpienia, szczególnie przy zakupie od osoby prywatnej albo przy zakupie w sklepie stacjonarnym.

Czy zwrot towaru w ciągu 14 dni dotyczy każdego zakupu?

Nie. Prawo odstąpienia w terminie 14 dni dotyczy przede wszystkim umów zawartych na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa, np. przez Internet. Nie jest to ogólna zasada dla każdego zakupu. Przy zakupie w sklepie stacjonarnym zwrot pełnowartościowego towaru zależy najczęściej od regulaminu sprzedawcy.

Czy wada rzeczy zawsze pozwala odstąpić od umowy?

Nie zawsze. Przy rękojmi kupujący nie może odstąpić od umowy, jeżeli wada jest nieistotna. W sprawach konsumenckich znaczenie ma natomiast procedura z ustawy o prawach konsumenta i to, czy brak zgodności towaru z umową uzasadnia obniżenie ceny albo odstąpienie.

Czy przed odstąpieniem z powodu opóźnienia trzeba wyznaczyć dodatkowy termin?

Zazwyczaj tak, jeżeli chodzi o zwłokę drugiej strony w wykonaniu zobowiązania. Wyjątki mogą wynikać z umowy, właściwości zobowiązania albo celu umowy znanego stronie będącej w zwłoce.

Czy odstąpienie od umowy trzeba uzasadnić?

Warto wskazać podstawę odstąpienia, zwłaszcza gdy wynika ono z wady rzeczy, zwłoki albo postanowienia umowy. Przy konsumenckim odstąpieniu od umowy zawartej na odległość w terminie ustawowym co do zasady nie trzeba podawać przyczyny. Przed złożeniem oświadczenia trzeba również prawidłowo rozróżnić odstąpienie, wypowiedzenie i rozwiązanie umowy, ponieważ każdy z tych trybów ma inne przesłanki i skutki.

Podsumowanie

Prawo do odstąpienia od umowy kupna-sprzedaży nie działa automatycznie w każdej sytuacji. Może wynikać z umowy, z przepisów o zwłoce, z przepisów dotyczących wad rzeczy albo z ochrony konsumenckiej przy umowach zawieranych na odległość i poza lokalem przedsiębiorstwa.

Przed złożeniem oświadczenia trzeba ustalić podstawę prawną, termin, sposób doręczenia oświadczenia oraz skutki finansowe. W sprawach spornych znaczenie mają także dowody: treść umowy, korespondencja, potwierdzenie zapłaty, dokumentacja reklamacyjna i dowód wydania rzeczy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta - Dz.U. 2014 poz. 827

3. UOKiK, informacje dla konsumentów o odstąpieniu od umowy i reklamacji - prawakonsumenta.uokik.gov.pl