Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego po terminie

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka aktualne zasady

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. W przypadku małoletniego dziecka znaczenie ma najczęściej dzień, w którym rodzic albo inny przedstawiciel ustawowy dowiedział się, że dziecko zostało powołane do dziedziczenia.

Jeżeli dziecko dziedziczy dlatego, że jego rodzic wcześniej odrzucił spadek, od 15 listopada 2023 r. w wielu typowych sprawach nie trzeba już uzyskiwać wcześniejszej zgody sądu. To uproszczenie wynika z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz z przepisów Kodeksu postępowania cywilnego dotyczących treści oświadczenia składanego za dziecko.

Rodzic może odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu opiekuńczego albo sądu spadku, jeżeli łącznie spełnione są następujące warunki:

• dziecko zostało powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica,
• oświadczenie składa rodzic, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska,
• drugi rodzic, któremu również przysługuje władza rodzicielska w tym zakresie, wyraża zgodę na odrzucenie spadku albo rodzice składają oświadczenie wspólnie,
• spadek odrzucają także inni zstępni rodziców tego dziecka, jeżeli są powołani do dziedziczenia,
• nie ma sporu między rodzicami co do odrzucenia spadku w imieniu dziecka.

Jeżeli sprawa dotyczy typowego odrzucenia spadku po zadłużonym krewnym, warto najpierw ustalić kolejność dziedziczenia, datę odrzucenia spadku przez rodzica i datę, od której zaczął biec termin dla dziecka. Szersze omówienie podstawowej procedury znajdziesz w artykule o tym, jak wygląda odrzucenie spadku i jak uniknąć dziedziczenia długów.

Odrzucenie spadku warto przy tym odróżnić od instytucji, jaką jest niegodność dziedziczenia, ponieważ ta druga dotyczy sądowego wyłączenia spadkobiercy od spadku z powodu jego nagannego zachowania wobec spadkodawcy.

Kiedy zgoda sądu nadal jest potrzebna?

Uproszczenie nie obejmuje każdej sprawy. Zgoda sądu nadal będzie potrzebna przede wszystkim wtedy, gdy dziecko nie zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice nie są zgodni, jeden z rodziców nie może skutecznie reprezentować dziecka albo sytuacja rodzinna lub spadkowa jest nietypowa.

W braku porozumienia rodziców stosuje się ogólną zasadę z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego albo, w przypadkach wskazanych w art. 640¹ Kodeksu postępowania cywilnego, sądu spadku. Sąd spadku może rozstrzygać taką kwestię zwłaszcza wtedy, gdy toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku.

Jeżeli zgoda sądu jest wymagana, samo złożenie wniosku o zezwolenie nie jest jeszcze odrzuceniem spadku. Najpierw trzeba uzyskać zezwolenie, a następnie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka przed sądem albo notariuszem. Po zmianach w art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego bieg terminu na złożenie oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego o zezwolenie.

Jak liczyć termin 6 miesięcy?

Termin 6 miesięcy nie zawsze biegnie od dnia śmierci spadkodawcy. Liczy się go od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku. Dla dziecka może to być np. dzień, w którym rodzic dowiedział się, że po odrzuceniu spadku przez niego samo dziecko wchodzi do kręgu spadkobierców.

Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli więc sprawa ma trafić do sądu, nie należy czekać na ostatni moment. Wniosek powinien wskazywać spadkodawcę, tytuł powołania do spadku, dane dziecka oraz okoliczności uzasadniające odrzucenie spadku.

W praktyce warto zebrać dokumenty potwierdzające daty: akt zgonu, dokumenty dotyczące pokrewieństwa, oświadczenie rodzica o odrzuceniu spadku, korespondencję z sądem lub notariuszem oraz dowody wskazujące, kiedy rodzic dowiedział się o powołaniu dziecka do dziedziczenia.

Co zrobić, gdy termin już upłynął?

Po upływie 6 miesięcy nie można po prostu złożyć zwykłego wniosku o przywrócenie terminu do odrzucenia spadku. Termin z art. 1015 Kodeksu cywilnego ma charakter materialnoprawny, dlatego jego przekroczenie co do zasady powoduje utratę możliwości zwykłego odrzucenia spadku.

Nie oznacza to jednak, że każda sprawa po terminie jest bez wyjścia. Jeżeli niezłożenie oświadczenia nastąpiło pod wpływem błędu albo groźby, można wystąpić do sądu z wnioskiem o odebranie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie i jednocześnie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku. Skuteczność takiego uchylenia wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Błąd musi być istotny i usprawiedliwiony okolicznościami. Może nim być np. sytuacja, w której rodzic miał konkretne i udokumentowane podstawy, aby sądzić, że drugi rodzic skutecznie złożył oświadczenie za dziecko albo że sprawa została załatwiona w sądzie lub u notariusza. Sam brak znajomości przepisów, zwykłe przeoczenie daty albo zaniedbanie formalności zwykle nie wystarczają.

W sprawie po terminie trzeba ustalić w szczególności:

• kiedy rodzic dowiedział się, że dziecko zostało powołane do spadku,
• czy i kiedy rodzic odrzucił spadek za siebie,
• czy drugi rodzic składał jakiekolwiek dokumenty u notariusza, w sądzie albo przed konsulem,
• czy dokumenty zostały skutecznie przekazane do sądu spadku w Polsce,
• czy istnieją dowody potwierdzające błąd, np. wiadomości, potwierdzenia wizyty, korespondencja lub dokumenty konsularne.

Odrzucenie spadku za dziecko za granicą

Rodzic mieszkający za granicą może korzystać z pomocy konsula RP, ale trzeba odróżnić poświadczenie podpisu od skutecznego złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku. W praktyce konsul najczęściej poświadcza podpis pod dokumentem, a rodzic musi dopilnować, aby oświadczenie trafiło do właściwego sądu spadku w Polsce albo zostało wykorzystane zgodnie z instrukcją konsulatu.

Jeżeli rodzic przebywa w Islandii, Kanadzie, Wielkiej Brytanii albo innym państwie, należy sprawdzić wymagania właściwego konsulatu i przygotować dokumenty z odpowiednim wyprzedzeniem. W sprawach terminowych bezpieczne jest zachowanie potwierdzeń nadania, odbioru i wpływu dokumentów do sądu.

Najczęściej potrzebne będą:

• akt zgonu spadkodawcy,
• dane spadkodawcy i ostatnie miejsce jego zwykłego pobytu,
• akt urodzenia dziecka,
• dokumenty potwierdzające władzę rodzicielską, jeżeli może budzić wątpliwości,
• oświadczenie albo zgoda drugiego rodzica, jeżeli jest wymagana,
• dowód wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica,
• dokumenty dotyczące innych zstępnych rodziców dziecka, jeżeli są powołani do dziedziczenia,
• korespondencja i potwierdzenia, jeżeli konieczne będzie powołanie się na błąd.

Skutki braku odrzucenia spadku przez dziecko

Jeżeli dziecko nie odrzuci spadku w terminie, co do zasady dochodzi do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości aktywów spadku ustalonych w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza.

To rozwiązanie chroni małoletniego przed nieograniczoną odpowiedzialnością za długi, ale nie zawsze kończy problem. Rodzice mogą nadal musieć uczestniczyć w postępowaniach spadkowych, ustalać skład majątku i długów, składać wykaz inwentarza, reagować na pisma wierzycieli oraz pilnować, aby odpowiedzialność dziecka nie została błędnie oceniona.

W sprawach, w których spadek obejmuje głównie zobowiązania, a dziecko nie odrzuciło spadku na czas, praktyczne znaczenie ma szybkie ustalenie majątku spadkowego i przygotowanie dowodów potwierdzających wartość aktywów. To może mieć znaczenie zarówno w rozmowach z wierzycielami, jak i w ewentualnym postępowaniu sądowym.

Jeżeli w rodzinie pojawiają się także rozliczenia dotyczące majątku przekazanego za życia spadkodawcy, odrębnym zagadnieniem może być zachowek od darowizny i zasady doliczania darowizn do spadku.

Wada oświadczenia woli a przekroczenie terminu

Podstawą działania po terminie może być art. 1019 Kodeksu cywilnego. Przepis ten pozwala uchylić się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, jeżeli brak oświadczenia był następstwem błędu albo groźby.

Znaczenie mają także ogólne przepisy Kodeksu cywilnego o wadach oświadczenia woli, w szczególności art. 82–88. W praktyce najczęściej chodzi o błąd istotny, czyli taki, który uzasadnia przypuszczenie, że gdyby rodzic działał z prawidłową wiedzą i rozsądnie oceniał sprawę, złożyłby oświadczenie w terminie.

Uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych błędu wygasa co do zasady z upływem roku od jego wykrycia, a w razie groźby z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał. Do zachowania tego terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych.

FAQ

Czy zawsze trzeba mieć zgodę sądu na odrzucenie spadku za dziecko?

Nie. Od 15 listopada 2023 r. zgoda sądu nie jest potrzebna w typowej sytuacji, gdy dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, drugi rodzic zgadza się na odrzucenie albo rodzice działają wspólnie, a pozostałe ustawowe warunki są spełnione.

Kiedy mimo zmian nadal trzeba iść do sądu?

Do sądu trzeba wystąpić m.in. wtedy, gdy rodzice nie są zgodni, dziecko nie dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, sytuacja rodzinna jest sporna albo czynność wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego lub sądu spadku.

Czy termin 6 miesięcy można przywrócić?

Nie w zwykłym trybie. Po upływie terminu można rozważać uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie, ale tylko wtedy, gdy doszło do istotnego błędu albo groźby i sprawa zostanie zatwierdzona przez sąd.

Czy złożenie wniosku do sądu chroni termin?

Tak, ale zależy od rodzaju wniosku. Do zachowania terminu wystarcza złożenie wniosku o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, a jeżeli potrzebne jest zezwolenie sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o takie zezwolenie.

Czy oświadczenie złożone w konsulacie automatycznie kończy sprawę?

Nie zawsze. Często konsul poświadcza podpis pod oświadczeniem, ale rodzic musi dopilnować, aby dokument został skutecznie złożony we właściwym sądzie spadku w Polsce albo wykorzystany zgodnie z wymogami procedury.

Czy dziecko odpowiada za długi spadkowe bez ograniczeń?

Co do zasady nie. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialność ograniczoną do wartości aktywów spadku. Mimo to rodzice mogą musieć podjąć dalsze działania, zwłaszcza gdy wierzyciele kierują roszczenia wobec spadkobierców.

Podsumowanie

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego wymaga przede wszystkim pilnowania terminu i prawidłowego ustalenia, czy w danej sprawie działa uproszczona procedura bez zgody sądu. Jeżeli dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice są zgodni, mają władzę rodzicielską i spełnione są pozostałe warunki, sprawę można często załatwić szybciej niż przed zmianami z 15 listopada 2023 r.

Jeżeli termin minął, nie należy składać zwykłego wniosku o jego przywrócenie. Właściwym kierunkiem może być wniosek o uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie, ale tylko wtedy, gdy da się wykazać istotny błąd albo groźbę. W sprawach zagranicznych szczególnie ważne jest sprawdzenie, czy dokumenty konsularne faktycznie trafiły do sądu spadku w Polsce.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 82–88, art. 1015 i art. 1019 — Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 — Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640–641 i art. 640¹ — Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy — Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw — Dz.U. 2023 poz. 1615

5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2018 r., sygn. akt III CZP 102/17

6. Informacje konsularne Gov.pl dotyczące oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku — Portal Gov.pl