Opieka nad rodziną nie jest obowiązkiem w świetle prawa
Polskie przepisy nie nakładają na dorosłe dzieci ani dalszych krewnych ogólnego obowiązku osobistego sprawowania opieki nad rodzicem, babcią, dziadkiem czy innym członkiem rodziny. Nie można więc co do zasady zmusić córki, syna, siostry, wnuczki albo siostrzenicy do tego, aby zamieszkała z osobą starszą, pielęgnowała ją, robiła zakupy, gotowała albo wykonywała codzienne czynności opiekuńcze.
Nie zmienia tego sam fakt, że w przeszłości mama opiekowała się dziećmi jednej z córek, pomagała rodzinie albo udostępniła komuś dom do zamieszkania. Taka sytuacja może mieć duże znaczenie moralne i rodzinne, ale sama w sobie nie tworzy automatycznego, sądowo egzekwowalnego obowiązku osobistej opieki.
Trzeba jednak odróżnić osobistą opiekę od obowiązku alimentacyjnego. Jeżeli rodzic znajduje się w niedostatku, dorosłe dzieci mogą być zobowiązane do wsparcia finansowego. W praktyce oznacza to, że niezależnie od opieki osobistej istnieje obowiązek finansowy dziecka wobec rodzica, jeżeli spełnione są przesłanki z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zakres tego obowiązku zależy od potrzeb rodzica oraz możliwości zarobkowych i majątkowych dzieci.
Czy można zmusić siostrę albo siostrzenicę do opieki nad mamą?
Jeżeli siostra albo siostrzenica mieszka w domu należącym do mamy, nie oznacza to jeszcze, że z mocy prawa musi sprawować nad nią opiekę. Inaczej mogłoby być, gdyby istniała umowa, w której zobowiązała się do opieki, na przykład umowa dożywocia, umowa darowizny z określonym poleceniem albo inna pisemna umowa przewidująca konkretne obowiązki. Wtedy trzeba analizować treść dokumentu.
Osoba, która faktycznie sprawuje opiekę nad bliskim z niepełnosprawnością, powinna także sprawdzić, czy przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne.
Jeżeli nie zawarto takiej umowy, można próbować rozwiązać sprawę przez rozmowę, mediację rodzinną, kontakt z ośrodkiem pomocy społecznej albo zgłoszenie sytuacji dzielnicowemu, gdy zachodzi ryzyko zaniedbania osoby starszej. Nie będzie to jednak proste „przymuszenie” rodziny do opieki, lecz raczej uruchomienie instytucjonalnej pomocy i ocena, czy mama wymaga usług opiekuńczych, świadczeń z pomocy społecznej albo skierowania do domu pomocy społecznej.
Pomoc z ośrodka pomocy społecznej
Jeżeli mama nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, pierwszym praktycznym krokiem powinien być kontakt z właściwym ośrodkiem pomocy społecznej albo centrum usług społecznych. Pracownik socjalny może przeprowadzić wywiad środowiskowy, ocenić sytuację i wskazać dostępne formy pomocy.
W zależności od stanu zdrowia i sytuacji rodzinnej w grę mogą wchodzić w szczególności:
- usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania,
- specjalistyczne usługi opiekuńcze,
- pomoc finansowa lub rzeczowa, jeżeli spełnione są kryteria ustawowe,
- skierowanie do domu pomocy społecznej, jeżeli pomoc w miejscu zamieszkania jest niewystarczająca,
- zawiadomienie sądu lub prokuratora, gdy osoba wymagająca bezwzględnej pomocy nie wyraża zgody na DPS, a brak opieki zagraża jej życiu lub zdrowiu.
Przesłanki i zasady umieszczenia w domu pomocy społecznej
Zgodnie z art. 54 ustawy o pomocy społecznej prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej przysługuje osobie, która wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu i której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych.
Co do zasady osoba kierowana jest do domu pomocy społecznej odpowiedniego typu, możliwie najbliżej jej miejsca zamieszkania, po uzyskaniu jej zgody albo zgody przedstawiciela ustawowego. Jeżeli przewidywany termin oczekiwania na DPS najbliżej miejsca zamieszkania przekracza 3 miesiące, osoba może wnioskować o skierowanie do placówki tego samego typu, w której termin oczekiwania jest krótszy.
Jeżeli osoba wymaga przede wszystkim wzmożonej opieki medycznej, właściwą formą pomocy może być nie DPS, lecz zakład opiekuńczo-leczniczy albo zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy. To rozróżnienie jest ważne, ponieważ DPS służy zapewnieniu całodobowej opieki bytowej i opiekuńczej, a nie zastępuje leczenia szpitalnego ani stałej opieki medycznej.
Rodzina oczekuje, że samodzielnie przejmiesz opiekę nad mamą?
Prawnik wyjaśni zakres obowiązków dzieci, możliwości uregulowania opieki i kosztów oraz dostępne świadczenia i formy pomocy.
Wyślij sprawę do bezpłatnej wyceny ›Opisanie sprawy i wycena są bezpłatne • Dopiero później decydujesz, czy zamawiasz poradę
Przymusowe umieszczenie w domu pomocy społecznej
Przyjęcie do domu pomocy społecznej bez zgody jest wyjątkiem. Zgodnie z art. 39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, jeżeli osoba wymagająca skierowania do DPS albo jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody, a brak opieki zagraża życiu tej osoby, organ do spraw pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przyjęcie do DPS bez zgody.
Z takim wnioskiem może wystąpić także kierownik szpitala psychiatrycznego, jeżeli osoba przebywająca w szpitalu jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, a nie wymaga już dalszego leczenia psychiatrycznego w szpitalu.
Jeżeli osoba wymagająca skierowania do DPS ze względu na swój stan psychiczny nie jest zdolna do wyrażenia zgody, o skierowaniu orzeka sąd opiekuńczy. W takich sprawach sąd ocenia dokumentację medyczną, sytuację życiową osoby, zakres koniecznej pomocy oraz to, czy brak opieki rzeczywiście zagraża jej życiu.
Przy poważnych problemach zdrowotnych, zaburzeniach psychicznych, braku kontaktu logicznego albo niemożności samodzielnego podejmowania decyzji można również rozważyć, czy potrzebna jest reprezentacja osoby ubezwłasnowolnionej przez opiekuna prawnego. Ubezwłasnowolnienie jest jednak środkiem daleko idącym i wymaga osobnej oceny, czy rzeczywiście zachodzą ustawowe przesłanki.
Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?
Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny. W pierwszej kolejności opłatę ponosi mieszkaniec DPS, ale nie więcej niż 70% swojego dochodu. Jeżeli to nie wystarcza, do dopłaty mogą zostać zobowiązani małżonek, zstępni przed wstępnymi, a następnie gmina, z której osoba została skierowana do DPS.
Obowiązek dopłaty przez rodzinę zależy od dochodów i sytuacji osób zobowiązanych. Nie każda córka, syn albo wnuk automatycznie zapłaci za DPS. Organ pomocy społecznej bada sytuację dochodową, rodzinną i majątkową, a w określonych przypadkach możliwe jest zwolnienie z opłaty w całości lub w części.
Co zrobić, gdy rodzina przerzuca obowiązek opieki na jedną osobę?
W opisanej sytuacji warto działać równolegle na kilku płaszczyznach. Po pierwsze, należy ustalić, czy mama ma zapewnioną realną, codzienną pomoc. Po drugie, trzeba sprawdzić, czy w rodzinie istnieją dokumenty dotyczące domu, darowizny, dożywocia albo zobowiązania do opieki. Po trzecie, warto skontaktować się z ośrodkiem pomocy społecznej i opisać stan zdrowia mamy oraz brak możliwości sprawowania opieki przez jedną osobę.
Jeżeli Pani sama jest po operacjach i nie może opiekować się mamą, należy to wyraźnie udokumentować, najlepiej zaświadczeniami lekarskimi. Stan zdrowia osoby, od której rodzina oczekuje opieki, ma znaczenie praktyczne przy ocenie, czy takie oczekiwania są w ogóle realne.
W przypadku konfliktu rodzinnego można także rozważyć pisemne wezwanie rodzeństwa do ustalenia zasad pomocy: dyżurów, finansowania opiekunki, kosztów leków, dowozu do lekarza albo udziału w opłatach za opiekę. Nie jest to gwarancja przymuszenia do osobistej opieki, ale porządkuje sytuację i może być przydatne w dalszych rozmowach z instytucjami.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce odróżniać obowiązek moralny, obowiązek alimentacyjny i procedury związane z pomocą społeczną.
Pani Anna ma dwie siostry. Ich mama mieszka sama, ma problemy z poruszaniem się i wymaga pomocy przy zakupach, lekach oraz przygotowywaniu posiłków. Rodzina uważa, że ponieważ Anna mieszka najbliżej, powinna codziennie zajmować się mamą. Anna nie ma jednak prawnego obowiązku osobistej opieki. Może natomiast wspólnie z rodzeństwem ustalić finansowanie opiekunki albo zgłosić sprawę do ośrodka pomocy społecznej, aby oceniono potrzebę usług opiekuńczych.
Pan Marek mieszka w domu ojca, ale nie zawarł z nim umowy dożywocia ani pisemnej umowy o opiekę. Ojciec wymaga coraz większej pomocy. Samo zamieszkiwanie w domu ojca nie powoduje automatycznie, że Marek może być sądownie zmuszony do osobistej opieki. Jeżeli jednak ojciec znajduje się w niedostatku, dzieci mogą odpowiadać finansowo w ramach obowiązku alimentacyjnego, a w razie braku opieki należy rozważyć pomoc z OPS albo DPS.
Pani Krystyna ma zaawansowaną demencję, wychodzi z domu bez kontroli, zapomina o jedzeniu i nie przyjmuje leków. Odmawia przeprowadzki do DPS, a rodzina nie jest w stanie zapewnić jej całodobowej opieki. W takiej sytuacji ośrodek pomocy społecznej może zawiadomić sąd opiekuńczy, jeżeli brak opieki zagraża jej życiu. Sąd oceni, czy spełnione są przesłanki przyjęcia do DPS bez zgody.
FAQ
Czy córka ma prawny obowiązek opiekować się chorą matką?
Nie ma ogólnego obowiązku osobistej opieki nad rodzicem. Dorosłe dziecko może jednak mieć obowiązek alimentacyjny wobec rodzica, jeżeli rodzic znajduje się w niedostatku, a dziecko ma możliwości zarobkowe lub majątkowe, aby udzielić wsparcia.
Czy można zmusić rodzeństwo do podziału opieki nad mamą?
Co do zasady nie można zmusić rodzeństwa do osobistego pełnienia dyżurów opiekuńczych. Można natomiast dochodzić alimentów na rzecz rodzica albo ustalać z pomocą OPS, czy konieczne są usługi opiekuńcze, opiekunka, DPS albo inna forma pomocy.
Czy osoba mieszkająca w domu rodzica musi się nim opiekować?
Samo zamieszkiwanie w domu rodzica nie tworzy automatycznego obowiązku opieki. Inaczej może być, jeżeli zawarto umowę dożywocia, darowiznę z poleceniem albo inną umowę, z której wynika obowiązek zapewnienia pomocy, utrzymania lub opieki.
Kiedy można umieścić osobę starszą w DPS bez jej zgody?
Jest to możliwe tylko w wyjątkowych sytuacjach, gdy spełnione są przesłanki ustawowe, w szczególności gdy osoba wymaga opieki, nie jest zdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb, a brak opieki zagraża jej życiu. Decyzję podejmuje sąd opiekuńczy.
Czy dzieci muszą płacić za DPS rodzica?
Mogą zostać zobowiązane do dopłaty, ale nie zawsze. Najpierw opłatę ponosi mieszkaniec DPS do wysokości 70% swojego dochodu. Dopiero gdy to nie wystarcza, badana jest sytuacja małżonka, dzieci, wnuków i innych osób zobowiązanych według zasad ustawy o pomocy społecznej.
Podsumowanie
Opieka nad mamą jest przede wszystkim obowiązkiem moralnym, a nie bezpośrednim obowiązkiem osobistego sprawowania pieczy wynikającym z przepisów. Prawo może jednak przewidywać obowiązek finansowego wsparcia rodzica, możliwość przyznania usług opiekuńczych, skierowania do domu pomocy społecznej albo w szczególnych przypadkach umieszczenia w DPS bez zgody osoby wymagającej pomocy.
W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie, czy istnieje umowa dotycząca domu i opieki, zgłoszenie sprawy do ośrodka pomocy społecznej oraz udokumentowanie, że ze względu na własny stan zdrowia nie jest Pani w stanie samodzielnie zajmować się mamą.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593
2. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego - Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych - Dz.U. 2004 nr 210 poz. 2135
