Dziedziczenie przez małoletnie dzieci i odrzucenie spadku

Czy małoletnie dziecko może dziedziczyć?

Tak. Każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną, dlatego małoletni może nabywać prawa i obowiązki należące do spadku. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy i w tej samej chwili przechodzi na spadkobiercę, z zastrzeżeniem późniejszego przyjęcia albo odrzucenia.

Dziecko może dziedziczyć zarówno z ustawy, jak i na podstawie testamentu. Zgodnie z art. 927 § 2 Kodeksu cywilnego spadkobiercą może być również dziecko już poczęte w chwili otwarcia spadku, jeżeli urodzi się żywe.

Małoletniość nie pozbawia prawa do spadku. Ogranicza natomiast możliwość samodzielnego dokonywania czynności prawnych. Dziecko nie powinno więc samo podpisywać ani składać oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Dziedziczenie ustawowe przez dzieci

Jeżeli spadkodawca nie pozostawił ważnego testamentu albo testament nie rozstrzyga o całym spadku, stosuje się dziedziczenie ustawowe. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Ich udziały są równe, jednak udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku. Szczegółową kolejność dziedziczenia ustawowego omawiamy w osobnym poradniku.

Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku albo jest traktowane tak, jakby nie dożyło tej chwili, jego udział przypada jego zstępnym. Dlatego małoletni wnuk może wejść do dziedziczenia po dziadku, a małoletnie dziecko może zostać powołane do spadku po dalszym krewnym wskutek odrzucenia spadku przez rodzica.

Odrzucenie spadku po śmierci spadkodawcy należy odróżnić od umowy zawieranej za jego życia. Zrzeczenie się dziedziczenia wymaga aktu notarialnego i co do zasady obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że strony umówią się inaczej.

Przyjęcie albo odrzucenie spadku przez dziecko

W odniesieniu do spadku możliwe są trzy decyzje:

• proste przyjęcie spadku, które oznacza odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia;
• przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, które ogranicza odpowiedzialność do wartości stanu czynnego spadku;
• odrzucenie spadku, wskutek którego dziecko jest traktowane tak, jakby nie dożyło otwarcia spadku.

Jeżeli w terminie nie zostanie złożone żadne oświadczenie, następuje przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Ten ustawowy skutek chroni dziecko przed nieograniczoną odpowiedzialnością, ale nie usuwa wszystkich problemów związanych z zadłużonym spadkiem.

Kto składa oświadczenie w imieniu małoletniego?

W imieniu dziecka działają przedstawiciele ustawowi, najczęściej rodzice wykonujący władzę rodzicielską. Jeżeli dziecko pozostaje pod opieką, działa opiekun prawny. Przy konflikcie interesów lub braku możliwości reprezentowania dziecka może być potrzebny reprezentant ustanowiony zgodnie z przepisami prawa rodzinnego.

Proste przyjęcie spadku i odrzucenie spadku są czynnościami przekraczającymi zwykły zarząd majątkiem dziecka. Co do zasady wymagają zezwolenia sądu opiekuńczego, a jeżeli trwa już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie wydaje sąd spadku. Wyjątek dotyczący odrzucenia spadku przez rodziców obowiązuje od 15 listopada 2023 r.

Kiedy rodzice mogą odrzucić spadek bez zgody sądu?

Art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala w określonym układzie odrzucić spadek w imieniu dziecka bez wcześniejszego zezwolenia sądu. Jest to możliwe, gdy łącznie spełnione są ustawowe warunki:

• dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez jednego z rodziców;
• oświadczenie składa rodzic, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska;
• drugi rodzic, jeżeli również ma władzę rodzicielską w tym zakresie, wyraża zgodę albo rodzice składają oświadczenie wspólnie;
• jeżeli są inni zstępni rodziców dziecka powołani do tego spadku, również odrzucają spadek.

Jeżeli rodzice nie są zgodni albo któryś z wymaganych warunków nie jest spełniony, stosuje się zasadę wymagającą zezwolenia sądu. Gdy tylko jeden rodzic ma w danym zakresie władzę rodzicielską, zgoda drugiego rodzica nie jest wymagana.

Oświadczenie można złożyć przed notariuszem, w sądzie rejonowym właściwym dla miejsca zamieszkania lub pobytu składającego albo w sądzie spadku podczas postępowania o stwierdzenie praw do spadku. Rodzic składa dodatkowe oświadczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica, wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica i decyzji innych zstępnych. Oświadczenia te są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdy.

Kiedy zgoda sądu nadal jest potrzebna?

Zezwolenie sądu jest co do zasady potrzebne, gdy dziecko dziedziczy bezpośrednio po zmarłym rodzicu, zostało powołane w testamencie, weszło do dziedziczenia po osobie, po której jego rodzic wcześniej spadku nie odrzucił, albo rodzice nie spełniają warunków uproszczonej procedury.

Zezwolenie jest potrzebne także do prostego przyjęcia spadku w imieniu dziecka. Jeżeli nie toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, wniosek składa się do sądu opiekuńczego. Po wszczęciu postępowania spadkowego właściwy staje się sąd spadku, a złożony wcześniej wniosek powinien zostać mu przekazany.

We wniosku należy wykazać, że planowana czynność służy dobru dziecka. W praktyce warto opisać skład majątku i znane długi, wskazać osoby należące do kręgu spadkobierców oraz dołączyć dokumenty potwierdzające śmierć spadkodawcy, pokrewieństwo i dotychczasowe oświadczenia spadkowe.

Jak liczyć termin 6 miesięcy?

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. W sprawie małoletniego zasadnicze znaczenie ma chwila uzyskania tej wiadomości przez przedstawiciela ustawowego uprawnionego do działania w jego imieniu. Dokładna data zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Gdy dziecko wchodzi do dziedziczenia dlatego, że rodzic odrzucił spadek, termin dla dziecka zwykle zaczyna biec najwcześniej wtedy, gdy doszło do skutecznego odrzucenia przez rodzica i przedstawiciel wie, że w następnej kolejności powołane jest dziecko.

Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Jeżeli oświadczenie wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu zawiesza się na czas postępowania o jego udzielenie. Po prawomocnym zakończeniu postępowania termin biegnie dalej, dlatego samo uzyskanie zezwolenia nie zastępuje odrębnego oświadczenia o odrzuceniu spadku.

Nie należy czekać do ostatnich dni. Trzeba uwzględnić czas potrzebny na zebranie aktów stanu cywilnego, ustalenie innych spadkobierców i złożenie prawidłowego wniosku. Jeżeli termin mógł już upłynąć, zasady ewentualnego uchylenia się od skutków jego niezachowania opisujemy w artykule o odrzuceniu spadku po terminie w imieniu małoletniego.

Odpowiedzialność dziecka za długi spadkowe

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Ograniczenie może jednak odpaść, jeżeli spadkobierca podstępnie pominie składniki majątku lub poda nieistniejące długi.

Ochrona wynikająca z dobrodziejstwa inwentarza nie oznacza, że rodzina nie musi podejmować żadnych działań. Konieczne może być sporządzenie wykazu inwentarza, udział w postępowaniach z wierzycielami, zabezpieczenie nieruchomości albo zarządzanie udziałem dziecka. Praktyczne znaczenie ma więc nie tylko wysokość zadłużenia, ale również koszty i ryzyka związane z obsługą spadku. Więcej wyjaśnia poradnik o długach spadkowych i odpowiedzialności spadkobiercy.

Jak odrzucić spadek w imieniu dziecka krok po kroku?

1. Ustal podstawę powołania dziecka: ustawę, testament albo wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica.
2. Ustal datę, od której biegnie 6-miesięczny termin, i zachowaj dokumenty potwierdzające tę datę.
3. Sprawdź, czy spełnione są wszystkie warunki odrzucenia spadku bez zezwolenia sądu.
4. Jeżeli zezwolenie jest potrzebne, złóż wniosek do sądu opiekuńczego albo sądu spadku przed upływem terminu.
5. Po uzyskaniu prawomocnego zezwolenia złóż odrębne oświadczenie o odrzuceniu spadku przed sądem lub notariuszem.
6. Jeżeli zezwolenie nie jest wymagane, przygotuj dokumenty i oświadczenia wymagane przez art. 641 Kodeksu postępowania cywilnego.
7. Zachowaj wypis aktu notarialnego albo protokół sądowy oraz dokumenty dotyczące kolejnych spadkobierców.

FAQ

Podsumowanie

Małoletnie dziecko może dziedziczyć, lecz decyzje dotyczące spadku podejmują w jego imieniu przedstawiciele ustawowi. Brak oświadczenia powoduje przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, co ogranicza, ale nie zawsze eliminuje praktyczne ryzyko związane z długami.

Zezwolenie sądu nie jest wymagane tylko wtedy, gdy spełnione są wszystkie przesłanki ustawowego wyjątku dotyczącego wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica. W pozostałych przypadkach trzeba prawidłowo ustalić właściwy sąd, zabezpieczyć 6-miesięczny termin i po uzyskaniu zezwolenia złożyć odrębne oświadczenie spadkowe.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 8, art. 927, art. 1015, art. 1018, art. 1031 oraz art. 1048-1049.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 101.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 640, art. 640¹ i art. 641.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. 2023 poz. 1615.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2013 r., I CSK 329/13.