Umowa bez zgody małżonka – skutki prawne

Reguły zarządu majątkiem wspólnym przez małżonków

Jeżeli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej małżeńskiej, czyli tzw. intercyzy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między nimi ustawowa wspólność majątkowa. Obejmuje ona co do zasady przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Wspólność ustawowa ma charakter bezudziałowy. Oznacza to, że w trakcie jej trwania żaden z małżonków nie ma określonego udziału w konkretnym składniku majątku wspólnego. Nie można więc powiedzieć, że jeden małżonek ma „połowę” mieszkania, samochodu albo środków zgromadzonych na rachunku, dopóki wspólność trwa.

Do majątku wspólnego nie wchodzą jednak wszystkie składniki majątkowe. Katalog składników należących do majątku osobistego każdego z małżonków zawiera art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przykładowo majątkiem osobistym są co do zasady przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej, a także niektóre prawa ściśle związane z osobą małżonka.

Zgodnie z art. 36 K.r.o. oboje małżonkowie mają obowiązek współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym. W praktyce oznacza to m.in. obowiązek informowania się o stanie majątku, o podejmowanych czynnościach oraz o zobowiązaniach, które mogą obciążać majątek wspólny.

Co do zasady każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Przy czynnościach szczególnie istotnych dla majątku rodziny wymagana jest zgoda drugiego małżonka, a w razie trwałych sporów praktyczną alternatywą może być wybór rozdzielności majątkowej.

Czynności wymagające uzyskania zgody drugiego małżonka

Katalog czynności wymagających zgody drugiego małżonka określa art. 37 K.r.o. Zgoda jest potrzebna do dokonania:

1. czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, a także do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków;
2. czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia lub odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek albo lokal;
3. czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia lub wydzierżawienia gospodarstwa rolnego albo przedsiębiorstwa;
4. darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.

W praktyce zgody drugiego małżonka wymaga m.in. sprzedaż wspólnego mieszkania, obciążenie nieruchomości hipoteką, odpłatne nabycie nieruchomości do majątku wspólnego, wydzierżawienie przedsiębiorstwa albo większa darowizna z majątku wspólnego. Szczególne znaczenie ma tu darowizna jako czynność rozporządzająca, ponieważ drobne zwyczajowe prezenty są traktowane inaczej niż istotne przesunięcia majątkowe.

Zgoda może być wyrażona przed zawarciem umowy, jednocześnie z jej zawarciem albo później, jako potwierdzenie umowy. W wielu przypadkach, zwłaszcza przy czynnościach dotyczących nieruchomości, zgoda powinna zostać udzielona w tej samej formie, jaka jest wymagana dla danej czynności, np. w formie aktu notarialnego.

Skutki zawarcia umowy bez wymaganej zgody małżonka

Najważniejsze rozróżnienie dotyczy tego, czy chodzi o umowę, czy o jednostronną czynność prawną.

Jeżeli jeden z małżonków zawarł umowę bez wymaganej zgody drugiego, taka umowa nie jest automatycznie nieważna od samego początku. Zgodnie z art. 37 § 2 K.r.o. jej ważność zależy od potwierdzenia przez drugiego małżonka.

Druga strona umowy może wyznaczyć małżonkowi, którego zgoda jest wymagana, odpowiedni termin do potwierdzenia umowy. Po bezskutecznym upływie tego terminu druga strona staje się wolna, czyli nie jest już związana umową oczekującą na potwierdzenie.

Inaczej wygląda sytuacja przy jednostronnej czynności prawnej. Zgodnie z art. 37 § 4 K.r.o. jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody drugiego małżonka jest nieważna. Nie stosuje się tu mechanizmu późniejszego potwierdzenia tak jak przy umowie.

Brak zgody małżonka może mieć również znaczenie dla odpowiedzialności za długi. Jeżeli jeden małżonek zaciągnął zobowiązanie bez zgody drugiego, wierzyciel nie zawsze może sięgnąć do całego majątku wspólnego. Skutki dla wierzycieli omawia tekst o egzekucja z majątku wspólnego.

Zezwolenie sądu na dokonanie czynności bez zgody małżonka

Jeżeli jeden z małżonków odmawia zgody albo porozumienie z nim napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, drugi małżonek może wystąpić do sądu o zezwolenie na dokonanie czynności. Podstawą jest art. 39 K.r.o.

Sąd udzieli zezwolenia tylko wtedy, gdy dokonania czynności wymaga dobro rodziny. Nie wystarczy więc sam fakt, że czynność jest korzystna dla jednego z małżonków. Sąd bada, czy planowana umowa służy interesowi rodziny jako całości, np. zabezpieczeniu potrzeb mieszkaniowych, spłacie zobowiązań albo ochronie majątku przed stratą.

Przykładem może być sytuacja, w której jeden z małżonków bezzasadnie blokuje sprzedaż nieruchomości, mimo że środki ze sprzedaży mają zostać przeznaczone na spłatę wspólnych zobowiązań albo zakup tańszego mieszkania odpowiedniego do aktualnych potrzeb rodziny.

Pozbawienie małżonka samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym

W skrajnych przypadkach sąd może pozbawić jednego z małżonków prawa samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym. Podstawę stanowi art. 40 K.r.o. Sąd może także postanowić, że na dokonanie określonych czynności zamiast zgody małżonka będzie potrzebne zezwolenie sądu.

Takie rozstrzygnięcie wymaga ważnych powodów. Mogą nimi być np. rażąco nieodpowiedzialne decyzje finansowe, trwonienie majątku, ukrywanie zobowiązań, uzależnienia prowadzące do zagrożenia majątku rodziny albo podejmowanie czynności oczywiście sprzecznych z interesem rodziny.

Każdy przypadek wymaga jednak indywidualnej oceny. Sam konflikt między małżonkami nie zawsze wystarczy do pozbawienia jednego z nich prawa zarządu majątkiem wspólnym.

Sprzeciw małżonka wobec czynności zarządu

Oprócz zgody na czynności wskazane w art. 37 K.r.o. przepisy przewidują także możliwość sprzeciwu wobec czynności zarządu majątkiem wspólnym. Zgodnie z art. 36¹ K.r.o. małżonek może sprzeciwić się czynności zamierzonej przez drugiego małżonka.

Sprzeciw nie dotyczy jednak czynności w bieżących sprawach życia codziennego, czynności zmierzających do zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny ani czynności podejmowanych w ramach działalności zarobkowej.

Aby sprzeciw był skuteczny wobec osoby trzeciej, musi ona mieć możliwość zapoznania się z nim przed dokonaniem czynności. W praktyce oznacza to, że sprzeciw powinien zostać zakomunikowany wyraźnie i odpowiednio wcześnie.

Jeżeli mimo sprzeciwu czynność została dokonana i spowodowała uszczuplenie majątku wspólnego, przy późniejszym podziale potrzebne mogą być rozliczenia po nieautoryzowanym rozporządzeniu.

Zobacz również

FAQ

Czy każda umowa zawarta bez zgody małżonka jest nieważna?

Nie. Jeżeli chodzi o umowę wymagającą zgody drugiego małżonka, jej ważność zależy od późniejszego potwierdzenia przez tego małżonka. Automatycznie nieważna jest natomiast jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody.

Czy sprzedaż wspólnego mieszkania wymaga zgody małżonka?

Tak. Sprzedaż nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego wymaga zgody drugiego małżonka. W praktyce zgoda powinna zostać wyrażona w formie aktu notarialnego.

Czy małżonek może później potwierdzić umowę?

Tak. Jeżeli umowa została zawarta bez wymaganej zgody, drugi małżonek może ją później potwierdzić. Druga strona umowy może wyznaczyć mu odpowiedni termin na potwierdzenie.

Czy można zastąpić zgodę małżonka zgodą sądu?

Tak, ale tylko w określonych sytuacjach. Jeżeli małżonek odmawia zgody albo porozumienie z nim jest bardzo utrudnione, sąd może zezwolić na dokonanie czynności, jeżeli wymaga tego dobro rodziny.

Czy zgoda małżonka jest potrzebna do zwykłych codziennych zakupów?

Nie. Bieżące sprawy życia codziennego i czynności służące zaspokajaniu zwykłych potrzeb rodziny co do zasady nie wymagają odrębnej zgody drugiego małżonka.

Podsumowanie

W ustroju wspólności ustawowej każdy z małżonków może co do zasady samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym. Przy czynnościach szczególnie istotnych, takich jak sprzedaż lub obciążenie nieruchomości, odpłatne nabycie nieruchomości, wydzierżawienie przedsiębiorstwa albo większa darowizna z majątku wspólnego, potrzebna jest jednak zgoda drugiego małżonka.

Jeżeli zgody zabrakło, skutki zależą od rodzaju czynności. Umowa może zostać później potwierdzona przez drugiego małżonka, natomiast jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody jest nieważna. W razie konfliktu możliwe jest uzyskanie zezwolenia sądu, jeżeli wymaga tego dobro rodziny.

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy – tekst jednolity, Dz.U. 2023 poz. 2809
• Art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – majątek osobisty małżonków
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy: art. 31, art. 33, art. 34¹, art. 36, art. 36¹, art. 37, art. 39, art. 40 i art. 41.