Opodatkowanie spółki cichej – PIT, ZUS i PCC

Na czym polega spółka cicha?

Spółka cicha nie została obecnie uregulowana jako odrębny typ spółki w polskim prawie. W praktyce funkcjonuje jako umowa nienazwana zawierana na podstawie art. 353¹ Kodeksu cywilnego, czyli zasady swobody umów. Dla spółek rozliczających podatek dochodowy szerszy kontekst daje poradnik: CIT krok po kroku.

W typowym modelu występują dwie strony:

• przedsiębiorca prowadzący działalność we własnym imieniu – często określany jako wspólnik jawny lub przedsiębiorca, przy czym w klasycznych formach spółek handlowych odrębne znaczenie mogą mieć takie kwestie jak spółka jawna - spadkobierca,
• wspólnik cichy – podmiot finansujący przedsięwzięcie albo uczestniczący w nim gospodarczo, ale niewystępujący wobec kontrahentów.

Wspólnik cichy wnosi wkład pieniężny, rzeczowy albo inny wkład majątkowy i w zamian otrzymuje udział w zysku. Co do zasady nie reprezentuje przedsiębiorstwa i nie odpowiada wobec osób trzecich za zobowiązania przedsiębiorcy.

Jak powinna wyglądać umowa spółki cichej?

Dobrze przygotowana umowa spółki cichej powinna określać przede wszystkim:

• wartość i rodzaj wkładu wspólnika cichego,
• zasady udziału w zysku i ewentualnie w stracie,
• terminy rozliczeń i wypłat,
• uprawnienia kontrolne wspólnika cichego,
• zasady rozwiązania umowy i zwrotu wkładu, podobnie jak przy praktycznych problemach takich jak wystąpienie wspólnika - spółka cywilna,
• kwestie podatkowe, księgowe i dokumentacyjne.

Jeżeli konstrukcja umowy będzie przypominała pożyczkę z wynagrodzeniem za udostępnienie kapitału, organ podatkowy może próbować zakwalifikować wypłatę jako odsetki od pożyczki.

Jak opodatkowany jest przedsiębiorca prowadzący działalność?

Przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą we własnym imieniu rozlicza przychody związane ze spółką cichą jako przychody z działalności gospodarczej. Oznacza to, że przychody i koszty związane z przedsięwzięciem wpływają na jego bieżące rozliczenia podatkowe.

W zależności od wybranej formy opodatkowania przedsiębiorca może rozliczać działalność:

• według skali podatkowej,
• podatkiem liniowym,
• ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych,
• w niektórych przypadkach CIT.

Więcej zagadnień związanych z rozliczeniami przedsiębiorców opisujemy w dziale prawo podatkowe.

Spółka cicha a składka zdrowotna i ZUS

Po zmianach Polskiego Ładu kwestia składki zdrowotnej stała się jednym z najważniejszych problemów praktycznych związanych ze spółką cichą.

Jeżeli przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą rozlicza przychody związane ze spółką cichą jako przychody z działalności gospodarczej, to dochód osiągnięty z tego przedsięwzięcia co do zasady wpływa również na podstawę obliczenia składki zdrowotnej.

W praktyce oznacza to, że:

• przy podatku liniowym składka zdrowotna wynosi zasadniczo 4,9% dochodu,
• przy skali podatkowej składka zdrowotna wynosi zasadniczo 9% dochodu,
• przy ryczałcie wysokość składki zależy od progów przychodowych.

Jeżeli więc przedsiębiorca prowadzący JDG osiąga dodatkowy zysk dzięki finansowaniu ze strony wspólnika cichego, dochód ten zwykle zwiększa również podstawę naliczenia składki zdrowotnej.

Inaczej wygląda sytuacja wspólnika cichego będącego osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej. Jeżeli jego przychód jest kwalifikowany jako przychód z innych źródeł albo przychód z kapitałów pieniężnych, co do zasady nie stanowi on podstawy do opłacania składek ZUS ani składki zdrowotnej.

Problemy mogą pojawić się wtedy, gdy wspólnik cichy faktycznie uczestniczy w prowadzeniu działalności, wykonuje usługi na rzecz przedsiębiorcy albo działa w sposób odpowiadający działalności gospodarczej. W takim przypadku ZUS i fiskus mogą badać rzeczywisty charakter współpracy.

Przychód wspólnika cichego – aktualne stanowisko sądów

Najbardziej sporna pozostaje kwalifikacja przychodów wspólnika cichego będącego osobą fizyczną.

W orzecznictwie NSA utrwalił się pogląd, że przychody wspólnika cichego mogą stanowić przychody z innych źródeł w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 9 ustawy o PIT.

Takie stanowisko zostało wyrażone m.in. w:

• wyroku NSA z 11 października 2017 r., II FSK 2513/15,
• wyroku NSA z 12 października 2021 r., II FSK 69/19.

W kolejnych latach sądy administracyjne nadal podkreślały, że sama partycypacja w zysku przedsiębiorcy nie oznacza automatycznie prowadzenia działalności gospodarczej przez wspólnika cichego.

Jednocześnie w interpretacjach indywidualnych z lat 2022-2025 nadal można spotkać stanowiska organów podatkowych, które – w zależności od konstrukcji umowy – próbują kwalifikować wypłaty jako przychody z kapitałów pieniężnych albo świadczenia o charakterze odsetkowym.

W praktyce oznacza to, że nadal istnieje rozbieżność pomiędzy korzystną linią orzeczniczą sądów administracyjnych a częścią stanowisk prezentowanych przez fiskusa.

Czy fiskus może uznać spółkę cichą za pożyczkę?

Tak. Ryzyko pojawia się zwłaszcza wtedy, gdy:

• wspólnik cichy wnosi wyłącznie pieniądze,
• ma zagwarantowany stały zysk niezależny od wyniku przedsięwzięcia,
• nie uczestniczy ekonomicznie w ryzyku działalności,
• umowa przewiduje obowiązkowy zwrot wkładu wraz z określonym procentem.

W takim przypadku organ podatkowy może uznać, że ekonomicznie strony zawarły pożyczkę, a wypłacane wynagrodzenie ma charakter odsetek.

Konsekwencją może być:

• opodatkowanie 19% podatkiem od kapitałów pieniężnych,
• obowiązek poboru podatku przez płatnika,
• konieczność rozliczenia PCC jak od pożyczki.

Spółka cicha a PCC

W praktyce bardzo ważna jest analiza podatku od czynności cywilnoprawnych.

Jeżeli umowa spółki cichej zostałaby potraktowana jako klasyczna umowa spółki, PCC może wynieść 0,5% wartości wkładów. Jeżeli jednak fiskus uzna, że w rzeczywistości strony zawarły pożyczkę, zastosowanie może znaleźć PCC od pożyczki, który również co do zasady wynosi 0,5% podstawy opodatkowania.

W niektórych przypadkach możliwe są zwolnienia z PCC, np. przy pożyczkach udzielanych przez najbliższą rodzinę, pod warunkiem spełnienia wymogów ustawowych, w tym odpowiedniego udokumentowania przepływów pieniężnych i zgłoszenia pożyczki w wymaganym terminie.

Spółka cicha a VAT

Samo uczestnictwo wspólnika cichego w zysku przedsiębiorstwa zwykle nie powoduje automatycznie obowiązku rozliczenia VAT. Problemy mogą jednak pojawić się wtedy, gdy wkład obejmuje świadczenie usług, udostępnienie know-how, licencji, znaków towarowych albo innych praw majątkowych.

W praktyce każdorazowo trzeba przeanalizować rzeczywistą treść świadczeń między stronami.

Fundacja rodzinna jako alternatywa dla spółki cichej

Od wejścia w życie ustawy o fundacji rodzinnej z 26 stycznia 2023 r. część przedsiębiorców zaczęła rozważać fundację rodzinną jako alternatywę dla klasycznych konstrukcji opartych na spółce cichej.

Fundacja rodzinna może w niektórych przypadkach ułatwiać sukcesję, zarządzanie majątkiem oraz długoterminowe inwestowanie. Nie zastępuje jednak automatycznie spółki cichej, ponieważ służy innym celom gospodarczym i podlega odrębnym zasadom podatkowym.

Przy większych przedsięwzięciach inwestycyjnych warto porównać obie konstrukcje przed podpisaniem umowy.

Najczęstsze błędy przy spółce cichej

• brak pisemnej umowy,
• zbyt ogólne zasady rozliczeń,
• brak określenia sposobu obliczania zysku,
• automatyczne przyjmowanie 19% podatku bez analizy stanu faktycznego,
• pomijanie skutków składki zdrowotnej po Polskim Ładzie,
• nieuwzględnienie PCC,
• brak dokumentacji przepływów finansowych,
• konstruowanie umowy przypominającej pożyczkę mimo nazwania jej spółką cichą.

FAQ

Podsumowanie

Spółka cicha nadal pozostaje popularnym sposobem finansowania działalności, ale jej skutki podatkowe wymagają ostrożnej analizy. Największe znaczenie mają obecnie prawidłowa kwalifikacja przychodów wspólnika cichego, skutki składki zdrowotnej po Polskim Ładzie oraz ryzyko uznania umowy za pożyczkę.

Orzecznictwo NSA pozostaje korzystne dla wspólników cichych, jednak praktyka organów podatkowych nadal bywa niejednolita. Dlatego przed zawarciem umowy warto przeanalizować nie tylko PIT lub CIT, ale również ZUS, PCC i dokumentację całego przedsięwzięcia.

Źródła

• art. 353¹ Kodeksu cywilnego,
• art. 8 ust. 1, art. 10 ust. 1 pkt 7 i 9, art. 17, art. 20, art. 27 oraz art. 30a ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych,
• ustawa z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej,
• wyrok NSA z 11 października 2017 r., II FSK 2513/15,
• wyrok NSA z 12 października 2021 r., II FSK 69/19,
• interpretacja Dyrektora KIS z 12 grudnia 2017 r., 0114-KDIP3-1.4011.441.2017.1.AM,
• interpretacja Dyrektora KIS z 13 kwietnia 2018 r., 0113-KDIPT3.4011.75.2018.2.JR.