Szantaż w internecie – co zrobić, gdy grożą publikacją nagrania?

Szantaż jako przestępstwo

Opisany przypadek odpowiada typowemu schematowi internetowego szantażu seksualnego, określanego często jako sextortion. Sprawca lub grupa sprawców nawiązuje kontakt, nakłania ofiarę do zachowania intymnego przed kamerą, utrwala fragment nagrania, a następnie żąda pieniędzy pod groźbą wysłania filmu rodzinie, znajomym, pracodawcy albo opublikowania go w mediach społecznościowych.

W prawie karnym nie zawsze używa się potocznego słowa „szantaż”. W opisanej sytuacji podstawowe znaczenie może mieć art. 191 § 1 Kodeksu karnego, zgodnie z którym kto, stosując przemoc wobec osoby lub groźbę bezprawną, zmusza ją albo inną osobę do określonego działania, zaniechania lub znoszenia, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli sprawca żąda przelewu, przesłania kolejnych materiałów, usunięcia zgłoszenia albo wykonania innego polecenia, chodzi właśnie o zmuszanie do określonego zachowania. Jeżeli sprawca zostanie zatrzymany i usłyszy zarzuty, dalsza procedura obejmuje również prawa podejrzanego i oskarżonego; nie zmienia to uprawnień pokrzywdzonego do zgłoszenia sprawy i zabezpieczenia dowodów.

Groźba bezprawna obejmuje nie tylko zapowiedź popełnienia przestępstwa, lecz także groźbę rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci osoby zagrożonej lub osoby jej najbliższej. Dlatego grożenie publikacją intymnego filmu może być groźbą bezprawną nawet wtedy, gdy sprawca przedstawia to jako „ostrzeżenie” albo „konsekwencję braku zapłaty”. Jeżeli sprawca tylko grozi, ale niczego nie żąda, w grę może wchodzić art. 190 K.k.; szerzej wyjaśnia to zagadnienie sama groźba bez żądania zachowania.

W praktyce takie sprawy bywają kwalifikowane także przez pryzmat innych przepisów. Jeżeli groźby są ponawiane, sprawca nęka pokrzywdzonego, zakłada kolejne konta albo śledzi jego aktywność, może pojawić się wątek uporczywego nękania z art. 190a K.k. Jeżeli dojdzie do rozpowszechnienia nagrania przedstawiającego nagą osobę albo osobę w trakcie czynności seksualnej bez jej zgody, zastosowanie może mieć art. 191a K.k., który przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Warto odróżnić szantaż od obraźliwych wiadomości. Obelgi, wyzwiska albo kompromitujące komentarze same w sobie nie zawsze oznaczają szantaż, ale mogą stanowić odrębny problem prawny, zwłaszcza gdy pojawia się znieważenie towarzyszące szantażowi, naruszenie dóbr osobistych albo uporczywe nękanie.

Co zrobić od razu po otrzymaniu groźby?

Najważniejsze jest, aby nie działać pod wpływem paniki. Szantażysta zwykle naciska na szybki przelew, daje krótki termin i straszy natychmiastową publikacją materiału. Taki nacisk ma odebrać ofierze czas na spokojną reakcję. Zapłata nie daje gwarancji usunięcia filmu. Przeciwnie, może potwierdzić sprawcy, że ofiara jest skłonna płacić, co często kończy się kolejnymi żądaniami.

Jeżeli groźbom towarzyszy żądanie zapłaty lub wyłudzenie danych, sprawa może równocześnie nosić cechy oszustwa internetowego.

Należy zabezpieczyć dowody przed zablokowaniem konta przez sprawcę albo usunięciem rozmowy. Warto wykonać zrzuty ekranu całej korespondencji, zapisać linki do profili, identyfikatory kont, adresy e-mail, numery telefonów, dane rachunku bankowego, kwoty, terminy i dokładną treść żądań. Jeżeli komunikator pozwala wyeksportować historię rozmowy, warto to zrobić. Nie należy natomiast samodzielnie rozpowszechniać intymnego materiału ani przesyłać go osobom postronnym.

Jeżeli sprawca ma dostęp do listy znajomych, profilu społecznościowego albo kontaktów, warto tymczasowo ograniczyć widoczność profili, zmienić hasła, włączyć uwierzytelnianie dwuskładnikowe i zgłosić konto sprawcy administratorowi serwisu. Nie zastępuje to jednak zawiadomienia organów ścigania, zwłaszcza gdy pojawiło się żądanie pieniędzy lub groźba publikacji nagrania.

Zgłoszenie sprawy na policję lub do prokuratury

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć w każdej jednostce policji albo w prokuraturze. W sprawie internetowego szantażu warto przygotować nośnik albo wydruki z dowodami oraz krótką chronologię zdarzeń: kiedy doszło do kontaktu, na jakim portalu, czego żądał sprawca, jakie groźby kierował, czy podawał rachunek bankowy i czy pieniądze zostały już przelane.

W zawiadomieniu należy wskazać, że sprawca grozi publikacją intymnego materiału i żąda określonego zachowania, najczęściej zapłaty. W sprawach ściganych na wniosek pokrzywdzonego, takich jak art. 190 § 2, art. 191 § 3 czy art. 191a § 2 K.k., warto od razu zawrzeć wyraźne sformułowanie: „wnoszę o ściganie sprawcy”. Brak takiego wniosku może utrudnić albo opóźnić prowadzenie postępowania.

Nie trzeba znać prawdziwego imienia i nazwiska szantażysty. Po zgłoszeniu policja może prowadzić czynności służące zabezpieczeniu danych i identyfikacji osoby posługującej się kontem, rachunkiem bankowym albo komunikatorem. Praktyczne znaczenie ma wtedy ustalanie tożsamości sprawcy na podstawie śladów pozostawionych w internecie i w systemach płatniczych.

Jeżeli pieniądze zostały już przelane, należy jak najszybciej skontaktować się z bankiem i zgłosić podejrzenie przestępstwa. Nie zawsze uda się cofnąć przelew, ale szybka reakcja może pomóc w zabezpieczeniu informacji o rachunku odbiorcy. W przypadku płatności przez pośredników, kryptowaluty albo karty podarunkowe również warto zachować potwierdzenia i identyfikatory transakcji.

Czy pokrzywdzony popełnił przestępstwo, jeśli rozebrał się przed kamerą?

Sama zgoda dorosłej osoby na udział w prywatnej rozmowie wideo o charakterze intymnym nie oznacza automatycznie popełnienia przez nią przestępstwa. Odpowiedzialność karna może natomiast pojawić się po stronie sprawcy, jeżeli wykorzystuje nagranie do wymuszenia pieniędzy, utrwalił wizerunek podstępem albo rozpowszechnia go bez zgody osoby nagranej.

Ostrożności wymaga sytuacja, w której druga osoba mogła być małoletnia. Jeżeli pojawia się ryzyko, że w materiale uczestniczyła osoba niepełnoletnia, zwłaszcza poniżej 15 lat, sprawa wymaga indywidualnej analizy pod kątem przepisów dotyczących ochrony małoletnich i treści seksualnych z udziałem małoletnich. W takiej sytuacji nie wolno dalej rozpowszechniać materiału, przesyłać go znajomym ani samodzielnie „weryfikować” go przez publikację. Dowody należy zabezpieczyć w sposób możliwie neutralny i przekazać organom ścigania.

Nie należy też przyjmować za pewnik tego, co podaje profil internetowy. W praktyce sprawcy często wykorzystują fałszywe zdjęcia, nagrania pobrane z internetu, konta przejęte od innych osób albo podstawione osoby. Te okoliczności nie zmieniają faktu, że groźba publikacji nagrania i żądanie pieniędzy powinny zostać potraktowane poważnie.

Czego nie robić przy szantażu intymnym nagraniem?

Nie warto wdawać się w długie negocjacje ze sprawcą. Każda kolejna wiadomość może być wykorzystywana do wywierania większej presji. Jeżeli kontakt jest konieczny, powinien ograniczać się do zachowania dowodów, bez składania obietnic zapłaty i bez wysyłania kolejnych zdjęć, filmów czy danych osobowych.

Nie należy kasować konta, z którego prowadzono rozmowę, zanim zabezpieczy się dowody. Usunięcie profilu może utrudnić odtworzenie pełnej korespondencji. Lepiej najpierw wykonać kopie, zapisać identyfikatory i zgłosić konto sprawcy administratorowi portalu. Dopiero później można rozważyć zmianę ustawień prywatności albo czasową dezaktywację profilu.

Nie należy też grozić sprawcy odwetem ani publikować jego danych w internecie. Nawet jeśli emocje są zrozumiałe, samodzielne działania odwetowe mogą skomplikować sprawę. Bezpieczniejszą drogą jest formalne zawiadomienie organów ścigania i zgłoszenie naruszeń w serwisie, przez który doszło do kontaktu.

FAQ

Podsumowanie

Internetowy szantaż intymnym nagraniem należy traktować jako poważną sprawę karną, a nie jako wstydliwy incydent, który najlepiej przemilczeć. Najrozsądniejsza reakcja to zabezpieczenie dowodów, unikanie płatności, ograniczenie kontaktu ze sprawcą, zgłoszenie konta administratorowi serwisu i rozważenie zawiadomienia policji albo prokuratury.

W kwalifikacji prawnej mogą mieć znaczenie przede wszystkim art. 191 K.k., art. 190 K.k., art. 191a K.k., a przy uporczywym nękaniu także art. 190a K.k. Ostateczna ocena zależy od treści groźby, żądań sprawcy, sposobu utrwalenia materiału, ewentualnej publikacji oraz wieku i statusu osób występujących w nagraniu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553, w szczególności art. 190, art. 190a, art. 191, art. 191a oraz art. 115 § 12.

2. Ministerstwo Cyfryzacji, informacje o cyberprzestępczości - gov.pl.

3. Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości, informacje o zgłaszaniu cyberprzestępstw - cbzc.policja.gov.pl.

4. Portal Gov.pl, informacje o zgłoszeniu przestępstwa - gov.pl.