Darowizna mieszkania przez zadłużonego ojca a skarga pauliańska

Czy córka może stracić mieszkanie otrzymane od zadłużonego ojca?

Tak, córka może być narażona na egzekucja z darowanego udziału w nieruchomości w prawie do lokalu, jeżeli wierzyciel skutecznie wniesie skargę pauliańską. Nie oznacza to jednak, że sąd „unieważnia” darowiznę wobec wszystkich albo że mieszkanie automatycznie wraca do majątku ojca. Przy sprawach dotyczących małżonków osobno ocenia się także egzekucję z majątku wspólnego małżonków.

Skutek jest inny: darowizna może zostać uznana za bezskuteczną tylko względem konkretnego wierzyciela. W praktyce wierzyciel, który wygra proces, może dochodzić zaspokojenia z tego składnika majątku tak, jakby nie został on wyprowadzony z majątku dłużnika.

W opisanej sytuacji ryzyko jest istotne, ponieważ ojciec ma już długi, komornik zajmuje część emerytury, istnieją zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego oraz wezwania do zapłaty kredytów. Jeżeli po darowiźnie ojciec nie będzie miał realnego majątku pozwalającego na spłatę wierzycieli, darowizna może zostać potraktowana jako czynność dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli. Jeżeli wierzyciel obawia się dalszego rozporządzania lokalem, może równolegle rozważyć zabezpieczenie roszczenia w sprawie cywilnej, na przykład przez zakaz zbywania nieruchomości.

Na czym polega skarga pauliańska?

Skarga pauliańska to powództwo wierzyciela przeciwko osobie trzeciej, która uzyskała korzyść majątkową od dłużnika. W tej sprawie pozwanym nie byłby więc ojciec, lecz córka jako osoba obdarowana.

Podstawą jest art. 527 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem wierzyciel może żądać uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną wobec siebie, jeżeli:

• dłużnik dokonał czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzycieli,
• osoba trzecia uzyskała przez tę czynność korzyść majątkową,
• dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli,
• osoba trzecia wiedziała o tej świadomości albo mogła się o niej dowiedzieć przy zachowaniu należytej staranności.

W przypadku darowizny na rzecz dziecka przepisy wzmacniają pozycję wierzyciela. Po pierwsze, córka jest osobą bliską, więc domniemywa się, że wiedziała o działaniu ojca ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Po drugie, darowizna jest czynnością nieodpłatną, a przy czynnościach nieodpłatnych wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną nawet wtedy, gdy obdarowany nie wiedział i nie mógł wiedzieć o zamiarze dłużnika.

Istotny jest również art. 529 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w chwili darowizny dłużnik był niewypłacalny albo stał się niewypłacalny wskutek darowizny, domniemywa się, że działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Kiedy darowizna jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli?

Darowizna jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli wtedy, gdy wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w większym stopniu niż przed darowizną. Nie chodzi więc wyłącznie o całkowity brak majątku. Wystarczy, że po darowiźnie wierzyciel ma realnie utrudnione albo niemożliwe zaspokojenie swojej wierzytelności.

Przykładowo: jeżeli ojciec ma jedynie emeryturę zajętą przez komornika oraz udział w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu, a następnie daruje ten udział córce, wierzyciel może argumentować, że dłużnik wyzbył się najważniejszego składnika majątku.

Znaczenie ma całokształt okoliczności, w tym wysokość długów, wartość darowanego prawa, data powstania zobowiązań, sytuacja majątkowa ojca przed i po darowiźnie, istniejące egzekucje oraz to, czy wierzyciele mieli z czego prowadzić skuteczną egzekucję.

Czy odrzucenie spadku przez dzieci chroni mieszkanie?

Nie. Odrzucenie spadku po ojcu dotyczy dziedziczenia po jego śmierci, a skarga pauliańska dotyczy czynności dokonanej za życia dłużnika. Jeżeli ojciec darował córce udział w mieszkaniu przed śmiercią, wierzyciel może podważać tę darowiznę niezależnie od tego, czy dzieci później odrzucą spadek.

Odrzucenie spadku może chronić spadkobiercę przed odpowiedzialnością za długi spadkowe, ale nie usuwa skutków wcześniejszej darowizny dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli. Innymi słowy: córka może nie odpowiadać jako spadkobierca, a mimo to jako obdarowana może być pozwana w procesie pauliańskim.

Trzeba też pamiętać, że spadek odrzuca się co do zasady w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a nie proste przyjęcie spadku.

Jak wygląda postępowanie ze skargi pauliańskiej?

Wierzyciel składa pozew przeciwko osobie, która uzyskała korzyść majątkową. W opisanej sytuacji pozwanym byłaby córka, ponieważ to ona otrzymałaby darowiznę udziału w mieszkaniu albo w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu.

W pozwie wierzyciel powinien wykazać przede wszystkim istnienie swojej wierzytelności, dokonanie darowizny, pokrzywdzenie wierzyciela oraz związek między darowizną a niewypłacalnością albo pogłębieniem niewypłacalności ojca. Przy darowiźnie na rzecz córki wierzyciel ma jednak ułatwioną sytuację dowodową ze względu na ustawowe domniemania.

Jeżeli sąd uwzględni powództwo, w wyroku wskaże, że konkretna czynność prawna, na przykład umowa darowizny udziału w prawie do lokalu, jest bezskuteczna wobec danego wierzyciela. Następnie wierzyciel może prowadzić egzekucję z przedmiotu lub prawa, które wyszło z majątku dłużnika.

Czy mieszkanie wraca do majątku ojca?

Nie. Wyrok pauliański nie powoduje automatycznego powrotu mieszkania albo udziału w mieszkaniu do majątku ojca. Córka nadal pozostaje formalnie właścicielką albo współuprawnioną, ale musi znosić egzekucję prowadzoną przez wierzyciela, który wygrał sprawę.

Ma to duże znaczenie praktyczne. Wierzyciel nie uzyskuje prawa do całego majątku córki. Może dochodzić zaspokojenia z tego konkretnego składnika, który wskutek darowizny wyszedł z majątku ojca. Jeżeli ojciec darował tylko udział wynoszący 1/2, co do zasady ryzyko egzekucji dotyczy tego udziału, a nie automatycznie całego prawa do lokalu, chyba że stan prawny nieruchomości i zakres darowizny były inne.

Egzekucja ze spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

Jeżeli przedmiotem darowizny jest spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu albo udział w tym prawie, należy pamiętać, że jest to ograniczone prawo rzeczowe. Jest ono zbywalne, przechodzi na spadkobierców i podlega egzekucji. Do egzekucji ze spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu stosuje się odpowiednio przepisy o egzekucji z nieruchomości.

W praktyce oznacza to, że po uzyskaniu korzystnego wyroku pauliańskiego wierzyciel może dążyć do zajęcia i sprzedaży tego prawa albo udziału w tym prawie w postępowaniu egzekucyjnym. Jeżeli ojciec miał tylko udział 1/2, wierzyciel powinien dochodzić zaspokojenia z tego udziału, który wyszedł z majątku ojca, a nie z części należących do innych osób.

Jak córka może się bronić?

Córka jako pozwana w procesie może bronić się na kilka sposobów, zależnie od stanu faktycznego. Może kwestionować istnienie albo wysokość wierzytelności, podnosić, że ojciec mimo darowizny nadal miał majątek pozwalający na zaspokojenie wierzyciela, wykazywać brak pokrzywdzenia wierzyciela albo powoływać się na upływ 5-letniego terminu z art. 534 Kodeksu cywilnego.

Przy darowiźnie obrona jest jednak trudniejsza niż przy sprzedaży, ponieważ obdarowana osoba bliska korzysta z mniejszej ochrony. Nie wystarczy samo twierdzenie córki, że nie znała wszystkich długów ojca. Przy nieodpłatnym przysporzeniu wierzyciel nie musi wykazywać jej wiedzy w takim zakresie jak przy czynności odpłatnej.

Osoba trzecia może również uwolnić się od zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela, jeżeli zaspokoi wierzyciela albo wskaże mu wystarczające do zaspokojenia mienie dłużnika. Taka możliwość wynika z art. 533 Kodeksu cywilnego.

Co z długami alimentacyjnymi i kredytowymi ojca?

Długi wobec funduszu alimentacyjnego oraz niespłacone kredyty mogą być wierzytelnościami, których wierzyciele będą chronić skargą pauliańską. Nie ma znaczenia, że część zadłużenia jest już egzekwowana z emerytury. Jeżeli egzekucja z emerytury nie pozwala na realne zaspokojenie całości długu, wierzyciel może szukać ochrony w majątku, który został wyprowadzony darowizną.

Znaczenie ma natomiast data powstania wierzytelności. Klasyczna skarga pauliańska chroni wierzycieli istniejących w chwili dokonania czynności. Przepisy pozwalają także chronić przyszłych wierzycieli, ale wtedy trzeba wykazać, że dłużnik działał z zamiarem ich pokrzywdzenia. W praktyce najłatwiejsza sytuacja dowodowa występuje wtedy, gdy długi istniały już przed darowizną.

FAQ

Czy wierzyciel może zabrać całe mieszkanie córce?

To zależy od tego, co dokładnie ojciec darował. Jeżeli ojciec miał i darował tylko udział 1/2, wierzyciel co do zasady może kierować egzekucję do tego udziału, który wyszedł z majątku dłużnika. Jeżeli ojciec darował całe prawo do lokalu, ryzyko obejmuje całe darowane prawo.

Czy skarga pauliańska unieważnia darowiznę?

Nie w klasycznym rozumieniu. Darowizna pozostaje ważna między ojcem i córką, ale staje się bezskuteczna wobec wierzyciela, który wygrał proces. Dzięki temu wierzyciel może prowadzić egzekucję z darowanego prawa albo udziału.

Ile czasu ma wierzyciel na wniesienie skargi pauliańskiej?

Uznania czynności za bezskuteczną nie można żądać po upływie 5 lat od daty tej czynności. W przypadku darowizny termin liczy się zasadniczo od dnia zawarcia umowy darowizny.

Czy córka odpowiada całym swoim majątkiem za długi ojca?

Nie. Skarga pauliańska nie oznacza ogólnej odpowiedzialności córki za wszystkie długi ojca. Wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z tego składnika majątku, który został jej przekazany z pokrzywdzeniem wierzycieli, w granicach swojej wierzytelności i skutków wyroku.

Czy lepiej przyjąć czy odrzucić spadek po zadłużonym ojcu?

To wymaga osobnej analizy. Odrzucenie spadku może być korzystne, gdy długi przewyższają majątek spadkowy, ale trzeba pilnować terminu 6 miesięcy. Należy też sprawdzić, czy odrzucenie spadku nie spowoduje przejścia dziedziczenia na dzieci albo dalszych zstępnych.

Podsumowanie

Darowizna udziału w mieszkaniu przez zadłużonego ojca na rzecz córki nie daje pewnej ochrony przed wierzycielami. Jeżeli ojciec ma wymagalne długi, prowadzona jest egzekucja, a po darowiźnie nie pozostaje majątek pozwalający na spłatę zobowiązań, wierzyciel może wystąpić przeciwko córce ze skargą pauliańską.

Wygrana wierzyciela nie powoduje automatycznego powrotu mieszkania do ojca, ale pozwala prowadzić egzekucję z darowanego prawa lub udziału. Odrzucenie spadku po ojcu nie zabezpiecza przed takim powództwem, ponieważ dotyczy ono darowizny dokonanej jeszcze za życia dłużnika.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 527–534, art. 1012, art. 1015, art. 1020 i art. 1024 – Dz.U. 2025 poz. 1071
2. Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, w szczególności art. 17² i art. 17¹³ – Dz.U. 2024 poz. 558
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2011 r., sygn. akt II CSK 3/11 – orzeczenie SN
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2011 r., sygn. akt IV CSK 375/10 – orzeczenie SN