- Nie każda umowa przekazania gospodarstwa rolnego jest darowizną doliczaną do zachowku.
- Przy umowie z następcą zawartej na podstawie dawnych przepisów emerytalno-rentowych rolników orzecznictwo zasadniczo wyłącza doliczenie wartości gospodarstwa do zachowku.
- Jeżeli akt notarialny był zwykłą darowizną, także zawartą w celu uzyskania renty strukturalnej, wartość gospodarstwa może zostać uwzględniona przy obliczaniu zachowku.
- Roszczenie o zachowek powstaje dopiero po śmierci rodzica i co do zasady przedawnia się po 5 latach, liczonych zależnie od rodzaju roszczenia.
- Przed podjęciem działań trzeba sprawdzić akt notarialny, księgę wieczystą i to, po którym z rodziców oraz z jakiego majątku gospodarstwo zostało przekazane.
Najpierw trzeba ustalić, jaką umowę podpisali rodzice
W opisanej sprawie najważniejsze nie jest samo potoczne określenie, że rodzice „przepisali gospodarstwo za rentę”, lecz treść aktu notarialnego. Inne skutki prawne ma zwykła darowizna, inne umowa dożywocia, inne sprzedaż za rzeczywistą cenę, a jeszcze inne umowa z następcą lub przekazanie gospodarstwa w trybie szczególnych przepisów dotyczących rolników.
Jeżeli rodzice przekazali gospodarstwo synowi na podstawie dawnych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym lub ubezpieczeniu społecznym rolników, sądy najczęściej przyjmują, że taka umowa nie jest darowizną w rozumieniu art. 888 Kodeksu cywilnego. Wtedy wartości gospodarstwa zasadniczo nie dolicza się do substratu zachowku, a pozostałe dzieci nie mogą żądać od brata zapłaty tylko dlatego, że to on przejął gospodarstwo.
Jeżeli jednak akt notarialny był zwykłą darowizną, a wzmianka o rencie strukturalnej oznaczała jedynie cel administracyjny lub warunek uzyskania świadczenia, sytuacja może wyglądać inaczej. W takim przypadku wartość gospodarstwa może zostać uwzględniona przy obliczaniu zachowku, zwłaszcza gdy z umowy wynika nieodpłatne przysporzenie na rzecz obdarowanego.
Kto może żądać zachowku po rodzicach?
W tej sprawie trzeba odróżnić dwa pojęcia. Rodzeństwo nie ma prawa do zachowku dlatego, że jest rodzeństwem osoby, która otrzymała gospodarstwo. Prawo do zachowku wynika z tego, że osoby te są dziećmi zmarłych rodziców, czyli zstępnymi spadkodawców.
Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy. Typowo wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy – dwie trzecie tego udziału.
Jeżeli gospodarstwo należało do majątku wspólnego rodziców, skutki trzeba oceniać osobno po śmierci każdego z nich. Inaczej oblicza się zachowek po matce, inaczej po ojcu, a znaczenie może mieć również to, czy jedno z rodziców żyje, czy było postępowanie spadkowe i czy istniał testament.
Zobacz też: zasady dochodzenia zachowku po rodzicach
Umowa z następcą a zachowek
W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy na podstawie szczególnych przepisów emerytalno-rentowych rolników nie dolicza się przy obliczaniu zachowku. Dotyczy to zwłaszcza umów zawieranych na podstawie dawnych ustaw: ustawy z 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin oraz ustawy z 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.
Sąd Najwyższy wskazywał, że taka umowa ma charakter szczególny: łączy elementy prawa cywilnego, administracyjnego i ubezpieczeniowego, a jej zasadniczym celem było uzyskanie świadczeń emerytalno-rentowych przez rolnika oraz zapewnienie ciągłości prowadzenia gospodarstwa. Z tego względu nie traktuje się jej tak jak zwykłej darowizny doliczanej do spadku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego.
Praktyczny wniosek jest następujący: jeżeli brat żony rzeczywiście otrzymał gospodarstwo na podstawie takiej szczególnej umowy z następcą, samo pominięcie pozostałych dzieci nie oznacza jeszcze, że przysługuje im zachowek od wartości gospodarstwa. Mogą natomiast badać, czy w spadku pozostały inne składniki majątkowe albo czy rodzice dokonali innych darowizn.
Renta strukturalna w rolnictwie a zwykła darowizna
Większą ostrożność trzeba zachować przy umowach zawieranych w związku z rentą strukturalną. Ustawa z 26 kwietnia 2001 r. o rentach strukturalnych w rolnictwie przewidywała przekazanie gospodarstwa jako jeden z warunków uzyskania świadczenia, ale – co istotne – nie tworzyła samodzielnego, odrębnego typu umowy przeniesienia własności.
Przekazanie gospodarstwa za rentę strukturalną wpływa na zachowek?
Prawnik przeanalizuje treść aktu, rodzaj zawartej umowy i pozostały majątek spadkodawcy oraz oceni możliwość doliczenia gospodarstwa.
Wyślij sprawę do bezpłatnej wyceny ›Opisanie sprawy i wycena są bezpłatne • Dopiero później decydujesz, czy zamawiasz poradę
W wyroku z 10 maja 2021 r., sygn. II CSKP 83/21, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że art. 7 ustawy o rentach strukturalnych odsyłał do wymagań określonych odrębnymi przepisami, czyli do właściwych umów prawa cywilnego. Jeżeli więc strony zawarły umowę darowizny, samo to, że darowizna była potrzebna do uzyskania renty strukturalnej, nie musi wyłączać jej z rozliczeń zachowkowych.
Dlatego nie można automatycznie stwierdzić, że przy rencie strukturalnej rodzeństwo „na pewno nic nie dostanie”. Trzeba sprawdzić, czy w akcie notarialnym wpisano darowiznę, dożywocie, sprzedaż, umowę przekazania gospodarstwa, ustanowiono służebności lub inne świadczenia oraz czy przeniesienie własności miało charakter rzeczywiście odpłatny.
Darowizna gospodarstwa a doliczenie do zachowku
Jeżeli gospodarstwo zostało przekazane bratu na podstawie zwykłej umowy darowizny, wartość tej darowizny co do zasady dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku. Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili dokonania darowizny, ale według cen z chwili otwarcia spadku.
Gdyby gospodarstwo rolne zostało przekazane bratu żony na podstawie zwykłej umowy darowizny, a nie w ramach szczególnej umowy z następcą, pozostałe dzieci mogłyby rozważać roszczenie o zachowek po śmierci rodziców. W takim wypadku stosuje się ogólne zasady dziedziczenia ustawowego gospodarstwa oraz przepisy Kodeksu cywilnego o doliczaniu darowizn do spadku.
Nie oznacza to jednak automatycznie, że każda osoba otrzyma równą część wartości gospodarstwa. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, a nie prawem do udziału w nieruchomości. Jego wysokość zależy od udziału spadkowego, liczby spadkobierców, wartości majątku, wcześniejszych darowizn, zapisów, długów spadkowych oraz ewentualnych podstaw wydziedziczenia.
Czy można żądać spłaty jeszcze za życia rodziców?
Co do zasady nie. Zachowek jest roszczeniem związanym ze śmiercią spadkodawcy. Dopóki rodzice żyją, ich dzieci nie mają roszczenia o zachowek tylko dlatego, że jedno z nich otrzymało gospodarstwo. Rodzice mogą za życia rozporządzać swoim majątkiem, chyba że czynność była nieważna, pozorna albo została dokonana z naruszeniem szczególnych przepisów.
Po śmierci każdego z rodziców można dopiero oceniać, czy osoba uprawniona została pominięta przy dziedziczeniu, czy otrzymała już darowizny zaliczane na zachowek oraz czy istnieje osoba zobowiązana do zapłaty. Jeżeli gospodarstwo było majątkiem wspólnym rodziców, roszczenia mogą powstawać etapami – po śmierci pierwszego i drugiego rodzica.
Jakie dokumenty trzeba sprawdzić?
Przed kierowaniem żądania do brata lub siostry warto zgromadzić przede wszystkim: akt notarialny przekazania gospodarstwa, odpis księgi wieczystej, dokumenty dotyczące renty strukturalnej albo emerytury rolniczej z KRUS, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia oraz ewentualny testament.
Jeżeli uprawniony nie ma aktu notarialnego, może zacząć od księgi wieczystej, w której zwykle ujawniona jest podstawa wpisu własności. W sprawie sądowej można wnosić o zobowiązanie właściwego notariusza lub sądu wieczystoksięgowego do przedstawienia dokumentu. Notariusz nie zawsze wyda odpis osobie, która nie była stroną aktu, ale osoba mająca interes prawny może próbować wykazać ten interes, zwłaszcza po śmierci spadkodawcy.
Przedawnienie roszczenia o zachowek
Roszczeń o zachowek nie należy odkładać. Aktualnie zasadą jest 5-letni termin przedawnienia. Przy roszczeniu przeciwko spadkobiercy termin biegnie od ogłoszenia testamentu, a przy roszczeniu przeciwko osobie zobowiązanej z tytułu darowizny – od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. W sprawach bez testamentu i przy darowiźnie znaczenie ma najczęściej data śmierci rodzica.
W konkretnych sprawach warto też sprawdzić, czy bieg przedawnienia został przerwany, np. przez zawezwanie do próby ugodowej lub wniesienie pozwu, oraz czy nie ma podstaw do podniesienia zarzutu nadużycia prawa. Sąd może również – w szczególnych przypadkach – rozłożyć zachowek na raty, odroczyć termin płatności albo wyjątkowo go obniżyć, biorąc pod uwagę sytuację uprawnionego i zobowiązanego.
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, dlaczego sama informacja o przekazaniu gospodarstwa jednemu dziecku nie wystarcza do oceny prawa do zachowku.
Rodzice Anny w 1988 r. przekazali gospodarstwo synowi jako następcy w związku z przejściem na świadczenie rolnicze. Po ich śmierci córki zażądały zachowku od wartości ziemi. Po analizie aktu notarialnego okazało się, że była to szczególna umowa przekazania gospodarstwa następcy, a nie zwykła darowizna. W takiej sytuacji sąd może uznać, że wartości gospodarstwa nie dolicza się do zachowku.
Ojciec Marka podpisał w 2005 r. akt zatytułowany „umowa darowizny w celu zaprzestania działalności rolniczej”. Syn, który otrzymał gospodarstwo, twierdził, że skoro ojciec uzyskał rentę strukturalną, rodzeństwo nie ma żadnych roszczeń. Treść aktu wskazywała jednak na nieodpłatne przysporzenie. W takim układzie pozostałe dzieci mogą dochodzić zachowku, a sąd zbada wartość darowizny i pozostałe elementy spadku.
Rodzice Katarzyny przenieśli gospodarstwo na najmłodszą córkę w umowie dożywocia. Córka zobowiązała się zapewnić im mieszkanie, opiekę, utrzymanie i pomoc w chorobie. Po śmierci rodziców rodzeństwo chciało traktować umowę jak darowiznę. Sąd będzie jednak badał rzeczywisty charakter świadczeń i to, czy umowa była odpłatna, pozorna lub zawarta wyłącznie dla obejścia przepisów o zachowku.
FAQ
Czy rodzeństwo zawsze ma prawo do zachowku od gospodarstwa?
Nie. Prawo do zachowku zależy od tego, czy dana osoba jest uprawnionym po zmarłym rodzicu oraz czy wartość gospodarstwa można doliczyć do spadku. Przy szczególnej umowie z następcą doliczenie może być wyłączone, ale przy zwykłej darowiźnie jest co do zasady możliwe.
Czy renta strukturalna automatycznie wyklucza zachowek?
Nie zawsze. Jeżeli w ramach uzyskania renty strukturalnej zawarto zwykłą darowiznę, sąd może uznać, że jej wartość należy doliczyć do zachowku. Decyduje treść aktu notarialnego i charakter przeniesienia własności.
Czy można żądać części gospodarstwa zamiast pieniędzy?
Zachowek jest roszczeniem o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Uprawniony nie nabywa automatycznie udziału w gospodarstwie tylko dlatego, że został pominięty przy przekazaniu majątku jednemu z dzieci.
Co zrobić, gdy nie znamy treści aktu notarialnego?
Warto sprawdzić księgę wieczystą gospodarstwa i ustalić, na jakiej podstawie wpisano właściciela. Po śmierci rodzica można próbować uzyskać dokument jako osoba mająca interes prawny albo wnosić w sądzie o przeprowadzenie dowodu z aktu notarialnego.
Ile czasu jest na dochodzenie zachowku?
Co do zasady termin wynosi 5 lat. Przy roszczeniu przeciwko spadkobiercy testamentowemu liczy się go od ogłoszenia testamentu, a przy roszczeniu związanym z darowizną – od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.
Podsumowanie
W sprawach o gospodarstwo rolne przekazane jednemu dziecku nie wolno opierać się wyłącznie na rodzinnych informacjach o „przepisaniu za rentę”. Jeżeli była to szczególna umowa z następcą zawarta na podstawie dawnych przepisów rolniczych, wartość gospodarstwa zazwyczaj nie zwiększa zachowku. Jeżeli jednak była to darowizna, nawet dokonana w celu spełnienia warunków renty strukturalnej, pozostałe dzieci mogą mieć podstawy do żądania zapłaty.
Najbezpieczniejszy sposób działania to ustalenie treści aktu notarialnego, daty i podstawy prawnej przekazania gospodarstwa, a następnie osobne obliczenie ewentualnych roszczeń po każdym z rodziców.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 991-1007, Dz.U. 2025 poz. 1071
2. Ustawa z dnia 26 kwietnia 2001 r. o rentach strukturalnych w rolnictwie, Dz.U. 2001 nr 52 poz. 539
3. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności przepisy o umowie z następcą, Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2021 r., II CSKP 83/21
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2012 r., III CZP 29/12
6. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1991 r., III CZP 4/91, OSNC 1991, nr 8-9, poz. 103
.jpg)