Czy rodzeństwo zmarłego małżonka ma prawo do zachowku?

Rodzeństwo zmarłego małżonka nie ma prawa do zachowku. Zachowku mogą żądać tylko zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, jeżeli w danej sytuacji dziedziczyliby z ustawy.

W artykule wyjaśniamy, kiedy rodzeństwo może dziedziczyć, dlaczego nie jest uprawnione do zachowku oraz jak bezdzietni małżonkowie mogą zabezpieczyć majątek testamentem.

Czy rodzeństwo zmarłego męża ma prawo do zachowku?

Nie. Rodzeństwo zmarłego męża nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Wynika to wprost z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zachowek przysługuje tylko zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Oznacza to, że brat lub siostra zmarłego mogą w pewnych sytuacjach dziedziczyć z ustawy, ale nie mogą żądać zachowku. To bardzo ważna różnica. Dziedziczenie ustawowe i zachowek to dwa odrębne mechanizmy prawa spadkowego.

W przypadku bezdzietnego małżeństwa szczególnie istotne jest ustalenie, czy żyją rodzice małżonka. Jeżeli małżonek sporządzi testament i powoła do całego spadku żonę albo męża, rodzeństwo pominięte w testamencie nie uzyska roszczenia o zachowek. Inaczej może być z rodzicami spadkodawcy, ponieważ oni należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku, jeżeli dziedziczyliby z ustawy.

Kto jest uprawniony do zachowku?

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego:

„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

Przepis nie wymienia rodzeństwa. Dlatego brat, siostra, siostrzeniec ani bratanek spadkodawcy nie mogą żądać zachowku tylko dlatego, że zostali pominięci w testamencie. Pełny krąg uprawnionych do zachowku jest ograniczony ustawowo i nie można go rozszerzać przez analogię.

Czy rodzeństwo może dziedziczyć po bezdzietnym małżonku?

Tak, ale tylko w określonych sytuacjach. Jeżeli zmarły nie zostawił testamentu, zastosowanie mają przepisy o dziedziczeniu ustawowym. W braku dzieci do spadku z ustawy powołani są małżonek i rodzice spadkodawcy. Dopiero gdy jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, jego udział może przypaść rodzeństwu spadkodawcy.

W praktyce oznacza to, że w bezdzietnym małżeństwie brak testamentu może doprowadzić do współdziedziczenia przez dalszą rodzinę zmarłego. Dlatego przy planowaniu majątku warto znać zasady dotyczące tego, jak wygląda dziedziczenie po bezdzietnym małżonku.

Jeżeli jednak zmarły sporządził ważny testament i powołał do spadku wyłącznie małżonka, rodzeństwo nie otrzyma spadku z ustawy i nie będzie mogło żądać zachowku. Może jedynie kwestionować testament, jeśli istnieją ku temu konkretne podstawy, np. brak zdolności testowania, działanie pod wpływem groźby albo niezachowanie wymaganej formy testamentu.

Jak zabezpieczyć małżonka przed roszczeniami rodzeństwa?

Najczęściej wystarczające jest sporządzenie testamentów, w których każde z małżonków powoła drugiego małżonka do całości spadku. Nie chodzi o jeden wspólny testament, lecz o dwa odrębne testamenty – każdy sporządzony przez jednego małżonka.

Testament może być własnoręczny albo notarialny. Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i najlepiej opatrzony datą. Testament wydrukowany i tylko podpisany nie będzie testamentem własnoręcznym.

Testament notarialny jest bezpieczniejszy dowodowo, zwłaszcza gdy w rodzinie istnieje ryzyko sporu. Notariusz potwierdza tożsamość testatora, dba o wymaganą formę i może zarejestrować testament w Notarialnym Rejestrze Testamentów.

Warto pamiętać, że testament nie odbiera prawa do zachowku osobom, którym zachowek przysługuje z ustawy. Jeżeli więc zmarły nie miał dzieci, ale żyje jego matka lub ojciec, rodzic pominięty w testamencie może mieć roszczenie o zachowek wobec małżonka powołanego do spadku.

Rodzeństwo a zachowek – najważniejsza różnica

Rodzeństwo może pojawić się w sprawie spadkowej jako spadkobierca ustawowy, ale nie jako osoba uprawniona do zachowku. Innymi słowy: brat lub siostra mogą dziedziczyć, jeśli nie ma testamentu i spełnione są warunki ustawowe, ale po sporządzeniu testamentu na rzecz małżonka zasadniczo nie mają prawa do zapłaty zachowku.

Szersze omówienie tego, kiedy rodzeństwo dziedziczy z ustawy, jest przydatne zwłaszcza wtedy, gdy zmarły nie miał dzieci, a jego rodzice nie żyją albo jedno z nich zmarło wcześniej.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe. Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. W przypadku roszczeń kierowanych przeciwko osobie, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę albo zapis windykacyjny, termin liczony jest od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

W praktyce zarzut przedawnienia trzeba podnieść w razie sporu. Sąd nie zawsze uwzględni go automatycznie, dlatego osoba pozwana o zachowek powinna sprawdzić daty i sposób sformułowania żądania.

FAQ

Czy siostra zmarłego męża może żądać zachowku?

Nie. Siostra zmarłego męża nie jest osobą uprawnioną do zachowku. Zachowek przysługuje tylko zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, jeżeli w konkretnej sytuacji dziedziczyliby z ustawy.

Czy brat zmarłego może dziedziczyć, jeśli nie ma testamentu?

Tak, ale tylko w określonych przypadkach. Rodzeństwo może dojść do dziedziczenia ustawowego przede wszystkim wtedy, gdy zmarły nie miał dzieci, a odpowiedni udział przypadający zmarłemu rodzicowi przechodzi na rodzeństwo.

Czy testament na rzecz małżonka wyłącza rodzeństwo?

Co do zasady tak. Jeżeli testament jest ważny i powołuje małżonka do całości spadku, rodzeństwo nie dziedziczy z ustawy i nie ma prawa do zachowku.

Czy rodzice zmarłego bezdzietnego małżonka mogą żądać zachowku?

Tak, jeżeli w danym stanie faktycznym dziedziczyliby z ustawy. Rodzice są wymienieni w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego jako osoby uprawnione do zachowku.

Czy małżonkowie mogą sporządzić jeden wspólny testament?

Nie należy sporządzać jednego wspólnego testamentu. Każdy z małżonków powinien sporządzić własny testament. Może to być testament własnoręczny albo notarialny.

Podsumowanie

Rodzeństwo zmarłego męża nie ma prawa do zachowku. Może dziedziczyć z ustawy tylko w określonych sytuacjach, zwłaszcza gdy nie ma testamentu i spełnione są przesłanki wynikające z przepisów o dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli bezdzietni małżonkowie chcą zabezpieczyć się wzajemnie, powinni rozważyć sporządzenie odrębnych testamentów, w których powołają się nawzajem do spadku.

Trzeba jednak pamiętać o rodzicach spadkodawcy. Jeżeli żyją i dziedziczyliby z ustawy, mogą mieć roszczenie o zachowek po pominięciu ich w testamencie. Dlatego przed sporządzeniem testamentu warto przeanalizować konkretną sytuację rodzinną i majątkową.

Zobacz również: Testament a zachowek dla rodzeństwa

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Art. 991 Kodeksu cywilnego - zachowek.

3. Art. 932 Kodeksu cywilnego - dziedziczenie w braku zstępnych spadkodawcy.

4. Art. 1007 Kodeksu cywilnego - przedawnienie roszczeń z tytułu zachowku.