Zbycie udziałów w spółce z o.o. – zasady, zgoda i forma umowy

Udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością oznacza określoną część kapitału zakładowego oraz związane z nią prawa i obowiązki wspólnika. Zgodnie z art. 154 § 2 Kodeksu spółek handlowych wartość nominalna jednego udziału nie może być niższa niż 50 zł.

Co do zasady wspólnik może rozporządzać udziałami, ale nie zawsze oznacza to pełną swobodę. Przed zawarciem umowy trzeba sprawdzić przede wszystkim umowę spółki, ponieważ może ona uzależniać zbycie udziału od zgody spółki, przyznawać wspólnikom prawo pierwszeństwa albo wprowadzać inne ograniczenia.

Co można zbyć w spółce z o.o.?

Kodeks spółek handlowych dopuszcza zbycie udziału, części udziału albo ułamkowej części udziału. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy wspólnik ma tylko jeden udział albo udziały o nierównej wartości.

Jeżeli według umowy spółki wspólnik może mieć tylko jeden udział, umowa spółki może dopuścić zbycie części udziału. W wyniku takiego podziału nie mogą jednak powstać udziały o wartości nominalnej niższej niż 50 zł.

Treść art. 181 K.s.h. [Zbycie części udziału]
§ 1. Jeżeli według umowy spółki wspólnik może mieć tylko jeden udział, umowa spółki może dopuścić zbycie części udziału.
§ 2. W wyniku podziału nie mogą powstać udziały niższe niż 50 złotych.

Forma umowy zbycia udziałów

Zbycie udziału, jego części albo ułamkowej części udziału oraz ustanowienie zastawu na udziale wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Nie jest więc wystarczająca zwykła umowa podpisana samodzielnie przez strony bez udziału notariusza.

W praktyce strony sporządzają umowę sprzedaży, darowizny, zamiany albo inną umowę przenoszącą udział, a następnie składają podpisy w obecności notariusza albo uznają przed notariuszem podpisy wcześniej złożone.

Jeżeli spółka została założona przy wykorzystaniu wzorca umowy w systemie S24, zbycie udziałów może nastąpić także przy wykorzystaniu wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym. W takim przypadku oświadczenia zbywcy i nabywcy opatruje się kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem osobistym.

Treść art. 180 K.s.h. [Zbycie udziału]
§ 1. Zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz jego zastawienie powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi.
§ 2. W przypadku spółki, której umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy, zbycie przez wspólnika udziałów jest możliwe również przy wykorzystaniu wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym. Oświadczenia zbywcy i nabywcy opatruje się kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem osobistym.

Sprzedaż, darowizna, zamiana i umorzenie udziałów

Najczęstszym sposobem zbycia udziałów jest sprzedaż. Możliwe są jednak także darowizna, zamiana, wniesienie udziałów aportem, przeniesienie udziałów w wykonaniu innego zobowiązania albo zbycie udziałów w celu umorzenia.

Jeżeli udziały mają zostać nabyte przez samą spółkę, trzeba zachować szczególną ostrożność. Spółka z o.o. co do zasady nie może obejmować, nabywać ani przyjmować w zastaw własnych udziałów, ale przepisy przewidują wyjątki, w tym nabycie udziałów w celu ich umorzenia. Szerzej ten temat omawia artykuł: umorzenie udziałów w spółce z o.o..

Treść art. 155 K.c. [Umowy przenoszące własność rzeczy]
§ 1. Umowa sprzedaży, zamiany, darowizny, przekazania nieruchomości lub inna umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy co do tożsamości oznaczonej przenosi własność na nabywcę, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej albo że strony inaczej postanowiły.
§ 2. Jeżeli przedmiotem umowy zobowiązującej do przeniesienia własności są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku, do przeniesienia potrzebne jest przeniesienie posiadania rzeczy. To samo dotyczy wypadku, gdy przedmiotem umowy zobowiązującej do przeniesienia własności są rzeczy przyszłe.

Zgoda spółki na zbycie udziałów

Umowa spółki może uzależnić zbycie udziału, części udziału albo ułamkowej części udziału od zgody spółki albo ograniczyć zbycie w inny sposób. Jeżeli umowa spółki nie przewiduje żadnych ograniczeń, wspólnik zasadniczo może sprzedać lub darować udziały wybranemu nabywcy, z zachowaniem wymaganej formy.

Jeżeli umowa spółki wymaga zgody spółki, trzeba sprawdzić, kto tej zgody udziela. Może to być zarząd, zgromadzenie wspólników, rada nadzorcza albo inny podmiot wskazany w umowie spółki. Jeżeli umowa nie reguluje tej kwestii inaczej, zgody udziela zarząd w formie pisemnej.

Treść art. 182 K.s.h. [Zgoda na zbycie udziału]
§ 1. Zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału umowa spółki może uzależnić od zgody spółki albo w inny sposób ograniczyć.
§ 2. Jeżeli zbycie uzależnione jest od zgody spółki, stosuje się przepisy § 3-5, chyba że umowa spółki stanowi inaczej.
§ 3. Zgody udziela zarząd w formie pisemnej. W przypadku gdy zgody odmówiono, sąd rejestrowy może pozwolić na zbycie, jeżeli istnieją ważne powody.
§ 4. W przypadku, o którym mowa w § 3, spółka może w terminie wyznaczonym przez sąd rejestrowy przedstawić innego nabywcę. W razie braku porozumienia cenę nabycia i termin jej zapłaty ustala sąd rejestrowy na wniosek wspólnika lub spółki, po zasięgnięciu, w miarę potrzeby, opinii biegłego.
§ 5. Jeżeli wskazana przez spółkę osoba nie uiściła ceny nabycia w wyznaczonym terminie, wspólnik może rozporządzać swobodnie swoim udziałem, jego częścią lub ułamkową częścią udziału, chyba że nie przyjął oferowanej zapłaty.

Brak zgody spółki na sprzedaż udziałów

Jeżeli spółka odmówi zgody na zbycie udziałów, wspólnik może wystąpić do sądu rejestrowego o pozwolenie na zbycie. Sąd może udzielić takiego pozwolenia, jeżeli istnieją ważne powody. Ocena zależy od konkretnej sytuacji, między innymi od treści umowy spółki, przyczyn odmowy, sytuacji wspólnika i interesu spółki.

Jeżeli sąd dopuści możliwość zbycia, spółka może w terminie wyznaczonym przez sąd przedstawić innego nabywcę. Jeżeli strony nie porozumieją się co do ceny albo terminu zapłaty, sąd rejestrowy może je ustalić na wniosek wspólnika lub spółki, w razie potrzeby po zasięgnięciu opinii biegłego.

Sąd Najwyższy w wyroku z 7 września 1993 r. (II CRN 60/93, OSNC nr 7-8/1994, poz. 159) wskazał, że zbycie udziałów bez wymaganej zgody spółki jest czynnością bezskuteczną zarówno wobec spółki, jak i w stosunkach między stronami, a staje się skuteczne dopiero wtedy, gdy wymagane zezwolenie zostanie udzielone.

Treść art. 63 K.c. [Zgoda osoby trzeciej]
§ 1. Jeżeli do dokonania czynności prawnej potrzebna jest zgoda osoby trzeciej, osoba ta może wyrazić zgodę także przed złożeniem oświadczenia przez osoby dokonywające czynności albo po jego złożeniu. Zgoda wyrażona po złożeniu oświadczenia ma moc wsteczną od jego daty.
§ 2. Jeżeli do ważności czynności prawnej wymagana jest forma szczególna, oświadczenie obejmujące zgodę osoby trzeciej powinno być złożone w tej samej formie.

Prawo pierwszeństwa i prawo pierwokupu udziałów

W umowach spółek z o.o. często pojawiają się postanowienia przyznające pozostałym wspólnikom prawo pierwszeństwa albo prawo pierwokupu udziałów. Nie są to pojęcia tożsame.

Prawo pierwszeństwa zwykle oznacza obowiązek zaoferowania udziałów określonym osobom przed sprzedażą ich osobie trzeciej. Prawo pierwokupu działa inaczej — pozwala uprawnionemu wstąpić w miejsce kupującego na warunkach wynikających z zawartej umowy sprzedaży. Szczegółowe różnice omawia artykuł: prawo pierwszeństwa i prawo pierwokupu udziałów w spółce z o.o..

Skuteczność zbycia udziałów wobec spółki

Samo zawarcie umowy między zbywcą a nabywcą nie wystarcza jeszcze do tego, aby spółka musiała traktować nabywcę jak wspólnika. Zgodnie z art. 187 § 1 K.s.h. przejście udziału, jego części albo ułamkowej części udziału jest skuteczne wobec spółki od chwili, gdy spółka otrzyma od jednej z zainteresowanych stron zawiadomienie o tym zdarzeniu wraz z dowodem jego dokonania.

Dowodem może być na przykład umowa sprzedaży udziałów z podpisami notarialnie poświadczonymi, umowa darowizny albo dokument wygenerowany w systemie S24. Do czasu prawidłowego zawiadomienia spółka może nadal traktować dotychczasowego wspólnika jako osobę uprawnioną z udziałów.

Po otrzymaniu zawiadomienia zarząd powinien zaktualizować księgę udziałów, a po każdej zmianie złożyć do sądu rejestrowego nową listę wspólników z wymienieniem liczby i wartości nominalnej udziałów każdego z nich oraz wzmianką o ustanowieniu zastawu lub użytkowania udziału, jeżeli takie prawa istnieją.

Obowiązki po zbyciu udziałów

Po zawarciu umowy zbycia udziałów najczęściej trzeba wykonać kilka czynności organizacyjnych i formalnych:

• zawiadomić spółkę o zbyciu udziałów i przekazać dowód dokonania czynności,
• zaktualizować księgę udziałów,
• sporządzić nową listę wspólników,
• złożyć aktualną listę wspólników do KRS — praktyczne zasady obejmuje aktualizacja listy wspólników w KRS,
• sprawdzić obowiązki podatkowe stron transakcji,
• ustalić, czy transakcja nie wymaga dodatkowych zgód wynikających z przepisów szczególnych.

W typowej sprzedaży udziałów kupujący powinien pamiętać o podatku od czynności cywilnoprawnych. Stawka PCC przy sprzedaży praw majątkowych wynosi co do zasady 1% wartości rynkowej sprzedawanych udziałów. Sprzedający może natomiast rozliczać dochód ze sprzedaży udziałów na zasadach właściwych dla podatku dochodowego. Przy darowiźnie mogą pojawić się obowiązki w podatku od spadków i darowizn.

Udziały objęte wspólnością majątkową

Jeżeli udziały należą do majątku wspólnego małżonków albo są objęte inną wspólnością łączną, zbycie udziałów może wymagać udziału wszystkich uprawnionych osób. Jeden współuprawniony nie powinien samodzielnie rozporządzać udziałami, jeżeli skutkiem czynności byłoby naruszenie praw drugiej osoby.

W przypadku małżonków istotne jest odróżnienie dwóch kwestii: kto jest wspólnikiem wobec spółki oraz czy udziały należą do majątku osobistego czy wspólnego. W konkretnych sprawach znaczenie mogą mieć data nabycia udziałów, źródło finansowania, treść umowy spółki i ustrój majątkowy małżonków.

Dodatkowe ograniczenia ustawowe

Ograniczenia w zbyciu udziałów mogą wynikać nie tylko z umowy spółki, ale także z przepisów szczególnych. Dotyczy to zwłaszcza większych transakcji, transakcji z udziałem podmiotów zagranicznych albo spółek posiadających określone składniki majątkowe.

Przed transakcją warto również sprawdzić, czy z udziałami nie wiąże się obowiązek świadczeń niepieniężnych a zbycie udziałów. Zgodnie z art. 176 § 3 K.s.h. zbycie udziału, części udziału albo ułamkowej części udziału, z którym związany jest taki obowiązek, wymaga zgody spółki, chyba że umowa spółki stanowi inaczej.

W niektórych przypadkach nabycie udziałów może wymagać zgłoszenia zamiaru koncentracji Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Obowiązek ten zależy między innymi od tego, czy transakcja prowadzi do przejęcia kontroli oraz czy spełnione są ustawowe progi obrotowe i nie zachodzą wyłączenia.

Jeżeli nabywcą udziałów jest cudzoziemiec, a spółka jest właścicielem lub użytkownikiem wieczystym nieruchomości położonych w Polsce, może również pojawić się konieczność analizy przepisów ustawy o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców. Nie każda transakcja wymaga zezwolenia, ale w takich sprawach nie należy opierać się wyłącznie na ogólnym schemacie.

FAQ

Podsumowanie

Zbycie udziałów w spółce z o.o. jest dopuszczalne, ale wymaga zachowania ustawowej formy i sprawdzenia ograniczeń wynikających z umowy spółki. Najważniejsze kwestie to forma z podpisami notarialnie poświadczonymi albo procedura S24, ewentualna zgoda spółki, prawo pierwszeństwa lub pierwokupu, zawiadomienie spółki oraz aktualizacja księgi udziałów i listy wspólników.

W prostych transakcjach procedura może być stosunkowo szybka. W bardziej złożonych sprawach, zwłaszcza przy sporze między wspólnikami, udziałach objętych majątkiem wspólnym, cudzoziemcu jako nabywcy albo zbyciu udziałów w celu umorzenia, warto przeanalizować dokumenty przed podpisaniem umowy.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych - Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów - Dz.U. 2007 nr 50 poz. 331
4. Ustawa z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców - Dz.U. 1920 nr 31 poz. 178
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 września 1993 r., II CRN 60/93