Prawo pierwszeństwa i prawo pierwokupu udziałów w spółce z o.o.

Prawo pierwszeństwa i prawo pierwokupu to nie to samo

W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wspólnicy mogą ograniczyć obrót udziałami. Podstawą jest przede wszystkim art. 182 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którym zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału umowa spółki może uzależnić od zgody spółki albo w inny sposób ograniczyć.

W praktyce takim ograniczeniem może być między innymi prawo pierwszeństwa nabycia udziałów albo prawo pierwokupu udziałów. Obie instytucje służą podobnemu celowi: ochronie spółki i pozostałych wspólników przed wejściem do spółki osoby niepożądanej. Działają jednak inaczej i wywołują inne skutki prawne. Podobnie jak przy innych sprawach spółek, takich jak likwidacja spółki jawnej, procedura i podatki, o bezpieczeństwie decyduje dokładna analiza przepisów i dokumentów. Szerszy kontekst ustrojowy i zasady funkcjonowania spółki omawia poradnik spółka z o.o. krok po kroku.

Prawo pierwszeństwa nie zostało szczegółowo uregulowane w Kodeksie spółek handlowych jako odrębna procedura sprzedaży udziałów. Jego skuteczność zależy więc przede wszystkim od precyzyjnego zapisu w umowie spółki. Z kolei prawo pierwokupu jest uregulowane w art. 596-602 Kodeksu cywilnego i stosuje się je do sprzedaży udziałów, jeżeli zostało skutecznie zastrzeżone.

Warto też odróżnić umowne prawo pierwszeństwa nabycia udziałów od ustawowego prawa pierwszeństwa objęcia nowych udziałów przy podwyższeniu kapitału zakładowego. To drugie wynika z art. 258 § 1 K.s.h. i dotyczy objęcia nowych udziałów, a nie sprzedaży udziałów już istniejących.

Prawo pierwszeństwa do udziałów w spółce z o.o.

Prawo pierwszeństwa nabycia udziałów polega najczęściej na tym, że wspólnik zamierzający zbyć udziały powinien najpierw zaoferować je pozostałym wspólnikom albo zawiadomić spółkę i wspólników o zamiarze zbycia udziałów. Dopiero gdy uprawnieni nie skorzystają z pierwszeństwa w określonym terminie, zbywca może zawrzeć umowę z osobą trzecią.

Najważniejsze jest to, że prawo pierwszeństwa działa według reguł określonych w umowie spółki. Umowa powinna wskazywać między innymi, kto jest uprawniony, jakie czynności są objęte ograniczeniem, w jakim terminie należy złożyć oświadczenie, jak ustala się cenę oraz co dzieje się wtedy, gdy z prawa chce skorzystać kilku wspólników. Jeżeli realizacja pierwszeństwa wymaga decyzji organu spółki, znaczenie mają także reguły dotyczące zgromadzenia wspólników i uchwał w spółce.

Prawo pierwszeństwa może być szersze niż prawo pierwokupu. Jeżeli umowa spółki tak stanowi, może obejmować nie tylko sprzedaż, lecz także inne formy zbycia udziałów, na przykład zamianę, darowiznę albo wniesienie udziałów aportem. Bez wyraźnego zapisu w umowie spółki nie należy jednak automatycznie zakładać tak szerokiego działania.

Wymagania dotyczące formy umowy, zgody spółki i procedury sprzedaży opisują szerzej zasady zbycia udziałów.

Jak zapisać prawo pierwszeństwa w umowie spółki?

Postanowienie o prawie pierwszeństwa powinno być możliwie jednoznaczne. Ogólny zapis, że „wspólnikom przysługuje pierwszeństwo nabycia udziałów”, często nie wystarcza, bo nie rozstrzyga najważniejszych kwestii proceduralnych.

W dobrze przygotowanej umowie spółki warto określić:

• czy ograniczenie dotyczy sprzedaży, czy także innych sposobów zbycia udziałów,
• czy zbywca musi najpierw złożyć ofertę wspólnikom, czy tylko zawiadomić ich o zamiarze zbycia,
• jakie informacje powinny znaleźć się w zawiadomieniu, w szczególności cena, liczba udziałów i dane planowanego nabywcy,
• w jakim terminie wspólnicy mogą skorzystać z pierwszeństwa,
• czy wspólnicy nabywają udziały proporcjonalnie do dotychczasowych udziałów, czy według innego mechanizmu,
• co dzieje się, gdy tylko część wspólników chce skorzystać z prawa pierwszeństwa,
• czy do zbycia potrzebna jest także zgoda spółki na podstawie art. 182 K.s.h.,
• jakie są skutki naruszenia prawa pierwszeństwa.

Przykładowe postanowienie może przewidywać, że wspólnik zamierzający sprzedać udziały musi zawiadomić spółkę o planowanej transakcji, wskazać liczbę udziałów, cenę, dane nabywcy oraz inne istotne warunki, a pozostali wspólnicy mają określony termin na złożenie oświadczenia o skorzystaniu z pierwszeństwa.

Forma sprzedaży udziałów w spółce z o.o.

Niezależnie od prawa pierwszeństwa albo prawa pierwokupu trzeba pamiętać o formie zbycia udziałów. Zgodnie z art. 180 K.s.h. zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi.

W spółkach założonych przy wykorzystaniu wzorca umowy w systemie teleinformatycznym przepisy przewidują także szczególne rozwiązania elektroniczne. W typowej, papierowej transakcji sprzedaży udziałów bezpiecznym standardem pozostaje jednak umowa z podpisami notarialnie poświadczonymi.

Jeżeli umowa spółki uzależnia zbycie udziałów od zgody spółki, należy dodatkowo zachować procedurę z art. 182 K.s.h. albo procedurę odmiennie uregulowaną w umowie spółki. Brak wymaganej zgody lub pominięcie umownych ograniczeń może prowadzić do poważnego sporu między wspólnikami.

Prawo pierwokupu udziałów w spółce z o.o.

Prawo pierwokupu udziałów polega na tym, że wspólnik może sprzedać udziały osobie trzeciej, ale umowa sprzedaży powinna być zawarta pod warunkiem, że uprawniony z prawa pierwokupu z niego nie skorzysta. Wynika to z art. 596 K.c. i kolejnych przepisów Kodeksu cywilnego.

Mechanizm wygląda inaczej niż przy prawie pierwszeństwa. Najpierw zbywca zawiera z osobą trzecią warunkową umowę sprzedaży udziałów. Następnie zawiadamia uprawnionego o treści tej umowy. Uprawniony może wykonać prawo pierwokupu przez złożenie odpowiedniego oświadczenia.

Jeżeli uprawniony skutecznie wykona prawo pierwokupu, dochodzi do sprzedaży udziałów między zbywcą a uprawnionym na takich samych warunkach, jakie zbywca uzgodnił z osobą trzecią. Uprawniony nie wybiera więc dowolnie ceny ani warunków transakcji, lecz wchodzi w miejsce niedoszłego nabywcy.

Termin wykonania prawa pierwokupu

Termin wykonania prawa pierwokupu najlepiej wskazać w umowie spółki. Jeżeli strony tego nie zrobią, trzeba sięgnąć do przepisów Kodeksu cywilnego i ocenić, jaki termin ma zastosowanie w konkretnym przypadku. W praktyce przy udziałach w spółce z o.o. brak jasnego terminu w umowie spółki może prowadzić do sporu.

Zawiadomienie uprawnionego powinno umożliwiać realne podjęcie decyzji. Powinno więc obejmować pełną treść warunkowej umowy sprzedaży albo co najmniej wszystkie istotne warunki transakcji, w tym cenę, liczbę udziałów, dane nabywcy i dodatkowe zobowiązania stron.

Skutki naruszenia prawa pierwszeństwa i prawa pierwokupu

Skutki naruszenia zależą od rodzaju uprawnienia, treści umowy spółki i okoliczności transakcji. Nie można automatycznie przyjmować, że każda sprzedaż dokonana z naruszeniem prawa pierwszeństwa albo pierwokupu jest bezwzględnie nieważna.

Przy prawie pierwokupu podstawowe znaczenie ma art. 599 K.c. Zgodnie z nim, jeżeli zobowiązany sprzedał rzecz albo prawo osobie trzeciej bezwarunkowo albo nie zawiadomił uprawnionego o sprzedaży, ponosi odpowiedzialność za wynikłą stąd szkodę. W szczególnych przypadkach, gdy prawo pierwokupu przysługuje z mocy ustawy określonym podmiotom, sprzedaż dokonana bezwarunkowo może być nieważna. W typowych relacjach wspólników spółki z o.o. chodzi jednak zwykle o prawo umowne, dlatego każdorazowo trzeba zbadać podstawę i treść zastrzeżenia.

Przy prawie pierwszeństwa w orzecznictwie dopuszczano możliwość sięgnięcia do art. 59 K.c., jeżeli umowa z osobą trzecią została zawarta z naruszeniem prawa pierwszeństwa, a strony transakcji wiedziały o tym uprawnieniu. Sąd Najwyższy wypowiadał się w tym zakresie między innymi w wyrokach z 29 listopada 2001 r., V CKN 536/00, oraz z 9 lutego 2006 r., III CK 437/05. Roszczenie z art. 59 K.c. jest ograniczone terminem rocznym od zawarcia kwestionowanej umowy.

Sąd Najwyższy w wyroku z 20 stycznia 1998 r., I CKN 368/97, podkreślał również odrębność prawa pierwszeństwa i prawa pierwokupu. Oznacza to, że nie należy mechanicznie stosować przepisów o pierwokupie do prawa pierwszeństwa, jeżeli strony uregulowały inny mechanizm.

Po skutecznej sprzedaży udziałów trzeba pamiętać także o obowiązkach organizacyjnych i rejestrowych, takich jak aktualizacja listy wspólników w KRS, jeżeli zmiana składu wspólników wpływa na dokumenty ujawniane w aktach rejestrowych spółki.

Prawo pierwokupu nie obejmuje każdej formy zbycia udziałów

Prawo pierwokupu jest związane ze sprzedażą. Co do zasady nie obejmuje darowizny, zamiany ani innych form rozporządzenia udziałami, chyba że konkretne postanowienia umowy spółki przewidują dodatkowe ograniczenia obrotu udziałami w szerszym zakresie.

Jeżeli wspólnikom zależy na pełniejszej kontroli składu osobowego spółki, samo prawo pierwokupu może być niewystarczające. W takiej sytuacji warto rozważyć połączenie kilku mechanizmów: wymogu zgody spółki, prawa pierwszeństwa, szczegółowej procedury zawiadamiania oraz ograniczeń dotyczących zbywania udziałów pod tytułem darmym.

Szczególne znaczenie może mieć także art. 176 § 3 K.s.h. Jeżeli udział jest obciążony obowiązkiem powtarzających się świadczeń niepieniężnych, jego zbycie, zbycie części udziału albo ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału wymagają zgody spółki, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. W praktyce warto więc sprawdzić, czy w danej spółce występuje obowiązek świadczeń niepieniężnych a zgoda spółki, bo może to być dodatkowa bariera przy obrocie udziałami.

Odrębnym sposobem zakończenia uczestnictwa wspólnika jest umorzenie udziałów przez spółkę; nie należy go utożsamiać ze sprzedażą objętą prawem pierwokupu.

Najczęstsze błędy w umowach spółek

Najczęstszy błąd polega na używaniu pojęć „pierwszeństwo” i „pierwokup” zamiennie. W efekcie nie wiadomo, czy wspólnik ma najpierw zaoferować udziały pozostałym wspólnikom, czy zawrzeć warunkową umowę sprzedaży z osobą trzecią.

Drugim częstym błędem jest brak procedury. Umowa spółki powinna wskazywać terminy, formę zawiadomienia, sposób ustalania ceny oraz konsekwencje braku odpowiedzi. Bez tych elementów wykonanie prawa może być utrudnione, a czasem prowadzić do blokady transakcji.

Trzecim problemem jest nieuwzględnienie zgody spółki. Jeżeli umowa spółki jednocześnie przewiduje zgodę spółki na zbycie udziałów i prawo pierwszeństwa albo pierwokupu, trzeba ustalić kolejność czynności. Brak takiej kolejności może powodować spór, czy najpierw należy uzyskać zgodę, czy uruchomić procedurę dla wspólników.

FAQ

Podsumowanie

Prawo pierwszeństwa i prawo pierwokupu udziałów w spółce z o.o. są przydatnymi narzędziami ochrony składu osobowego spółki, ale muszą być precyzyjnie uregulowane. Samo użycie jednego z tych pojęć w umowie spółki nie zawsze wystarczy do uniknięcia sporu.

Prawo pierwszeństwa pozwala zwykle zareagować przed zawarciem umowy z osobą trzecią i może zostać ukształtowane szerzej. Prawo pierwokupu jest bardziej sformalizowane i dotyczy sprzedaży udziałów na warunkach uzgodnionych z osobą trzecią.

Przed sprzedażą udziałów należy sprawdzić przede wszystkim umowę spółki, wymaganą formę czynności, ewentualną zgodę spółki, terminy zawiadomień i skutki naruszenia ograniczeń. W wielu przypadkach dopiero analiza dokumentów spółki pozwala ocenić, czy planowana transakcja będzie bezpieczna.

Źródła

• Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 180, art. 182, art. 196 i art. 258.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 59 oraz art. 596-602.
• Art. 182 K.s.h. - zgoda na zbycie udziału w spółce z o.o.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 20 stycznia 1998 r., I CKN 368/97.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 29 listopada 2001 r., V CKN 536/00.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego 2006 r., III CK 437/05.