Rolnik prowadzący działalność gospodarczą a KRUS

Kiedy rolnik prowadzący firmę może zostać w KRUS?

Co do zasady prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej jest tytułem do ubezpieczeń w ZUS. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje jednak ważny wyjątek: rolnik lub domownik może nadal podlegać KRUS, jeżeli spełni łącznie warunki z art. 5a tej ustawy.

Szczegółowe warunki, jakie musi spełniać domownik rolnika w KRUS, warto ocenić osobno, ponieważ jego status różni się od statusu rolnika prowadzącego działalność gospodarczą.

Podstawowy warunek jest formalny i czasowy. Przed rozpoczęciem działalności rolnik lub domownik musi podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata. Jeżeli ktoś dopiero niedawno został objęty KRUS albo był ubezpieczony tylko na wniosek, zachowanie KRUS przy rozpoczęciu firmy może nie być możliwe.

Oprócz tego rolnik lub domownik musi:

1. złożyć w KRUS oświadczenie o kontynuowaniu tego ubezpieczenia w terminie 14 dni od rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracy przy tej działalności;
2. jednocześnie nadal prowadzić działalność rolniczą lub stale pracować w gospodarstwie rolnym, obejmującym obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego, lub w dziale specjalnym;
3. nie być pracownikiem i nie pozostawać w stosunku służbowym;
4. nie mieć ustalonego prawa do emerytury lub renty albo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych;
5. nie przekroczyć rocznej kwoty granicznej należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za poprzedni rok podatkowy.

Przez rozpoczęcie prowadzenia działalności rozumie się nie tylko pierwszą rejestrację firmy. Ustawa traktuje tak również wznowienie działalności po zawieszeniu oraz zmianę rodzaju lub przedmiotu wykonywanej działalności według PKD. W praktyce oznacza to, że po zmianach w CEIDG warto sprawdzić, czy nie powstał nowy obowiązek wobec KRUS.

Za współpracę przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej uznaje się sytuację, w której rolnik lub domownik spełnia kryteria osoby współpracującej według przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych. Taką współpracą jest m.in. pomoc małżonkowi przy firmie prowadzonej przez żonę lub męża rolnika.

Nie każda aktywność zarobkowa mieści się w art. 5a. Przepis dotyczy pozarolniczej działalności gospodarczej prowadzonej w Polsce przez osoby fizyczne na podstawie Prawa przedsiębiorców. Nie obejmuje m.in. wspólników spółek prawa handlowego oraz osób wykonujących wolny zawód w rozumieniu wskazanych przepisów podatkowych. Nieco inną kategorią są działy specjalne produkcji rolnej, które rozlicza się na osobnych zasadach podatkowych.

Jeżeli rolnik jednocześnie wykonuje umowę zlecenia, pełni funkcję w radzie nadzorczej albo ma inny tytuł do ubezpieczenia, trzeba odrębnie ocenić, czy zastosowanie ma art. 5a, art. 5b ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników czy przepisy o ZUS. Pomocne może być także sprawdzenie zasad dotyczących form zatrudnienia przy podleganiu ubezpieczeniom KRUS.

Oświadczenie do KRUS po rozpoczęciu działalności

Najważniejszy pierwszy termin to 14 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej albo współpracy przy jej prowadzeniu. W tym terminie trzeba złożyć w Kasie oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia rolniczego.

Jeżeli rolnik lub domownik prowadził działalność w poprzednim roku podatkowym, do oświadczenia trzeba dołączyć zaświadczenie albo własne oświadczenie, że nie została przekroczona roczna kwota graniczna podatku dochodowego. Jeżeli działalność nie była prowadzona w poprzednim roku, ten dodatkowy dokument nie jest wymagany przy starcie.

Niezachowanie 14-dniowego terminu jest bardzo ryzykowne. Zgodnie z ustawą skutkuje ustaniem ubezpieczenia od dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej albo współpracy przy jej prowadzeniu. Termin może zostać przywrócony, ale tylko na wniosek zainteresowanego i tylko wtedy, gdy wykaże on, że uchybienie nastąpiło wskutek zdarzeń losowych.

Roczna kwota graniczna podatku i termin 31 maja

Rolnik lub domownik, który prowadzi działalność gospodarczą i pozostaje w KRUS na podstawie art. 5a, musi co roku złożyć w KRUS zaświadczenie albo oświadczenie o nieprzekroczeniu rocznej kwoty granicznej należnego podatku dochodowego. Termin upływa 31 maja każdego roku podatkowego.

W 2026 r. trzeba szczególnie odróżnić dwie kwoty. Jeżeli składane jest oświadczenie do 31 maja 2026 r. za poprzedni rok podatkowy, znaczenie ma limit za 2025 r., czyli 4576 zł. Dla podatku należnego za 2026 r. ogłoszona roczna kwota graniczna wynosi 4713 zł i będzie istotna przy rozliczeniu tego roku.

Limit dotyczy kwoty należnego podatku dochodowego, a nie samego przychodu ani dochodu z działalności. Dlatego przy ocenie, czy rolnik mieści się w limicie, trzeba sprawdzić wynik rozliczenia podatkowego, formę opodatkowania i faktycznie należny podatek za dany rok.

Jeżeli rolnik nie złoży wymaganego zaświadczenia albo oświadczenia do 31 maja, ubezpieczenie ustaje z dniem, do którego dokument miał zostać złożony. Wyjątkiem jest sytuacja, w której przed upływem tego terminu rolnik lub domownik trwale albo okresowo zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Również ten termin może być przywrócony, ale tylko w razie wykazania zdarzeń losowych.

Praca na etacie, za granicą albo inny tytuł do ubezpieczenia

Jednym z warunków pozostania w KRUS przy prowadzeniu działalności gospodarczej jest to, że rolnik nie może być pracownikiem ani pozostawać w stosunku służbowym. Dotyczy to także sytuacji, w której rolnik podejmuje pracę zarobkową za granicą, która równolegle może wyłączać prawo do KRUS albo wymagać zastosowania przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Nie każdy dodatkowy zarobek automatycznie przekreśla KRUS. Przykładowo ustawa osobno reguluje sytuację rolnika lub domownika wykonującego umowę zlecenia albo pełniącego funkcję w radzie nadzorczej. Jeżeli miesięczny przychód z takiego tytułu nie przekracza minimalnego wynagrodzenia za pracę, możliwe jest dalsze podleganie ubezpieczeniu rolniczemu na podstawie art. 5b. Jest to jednak inny przypadek niż prowadzenie firmy na podstawie art. 5a.

Wysokość składek KRUS przy prowadzeniu działalności

Rolnik lub domownik, który pozostaje w KRUS na podstawie art. 5a, opłaca wyższą składkę na ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Zgodnie z art. 17 ustawy miesięczna składka za każdego ubezpieczonego wynosi 10% emerytury podstawowej, a za osobę prowadzącą działalność gospodarczą na zasadach art. 5a składka wynosi dwukrotność tej kwoty.

W praktyce oznacza to podwójną składkę emerytalno-rentową, przy zachowaniu odrębnych zasad dla ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego. Jeżeli gospodarstwo obejmuje ponad 50 ha przeliczeniowych użytków rolnych, trzeba dodatkowo sprawdzić zasady dodatkowej składki przewidzianej dla większych gospodarstw.

Odrębną kwestią jest obowiązek opłacania składek KRUS małżonka rolnika i sposób uniknięcia ich po rozwodzie albo po ustaniu pracy małżonka w gospodarstwie.

Działalność nierejestrowana a KRUS

Działalność nierejestrowana nie jest działalnością gospodarczą w rozumieniu Prawa przedsiębiorców, jeżeli spełnione są warunki ustawowe. Dlatego co do zasady nie uruchamia ona procedury z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i nie powoduje automatycznie podwójnej składki emerytalno-rentowej w KRUS.

Od 2026 r. obowiązuje kwartalny limit przychodu dla działalności nierejestrowanej. Nie stanowi działalności gospodarczej działalność wykonywana przez osobę fizyczną, której przychód należny z tej działalności nie przekracza w żadnym kwartale 225% minimalnego wynagrodzenia i która w okresie ostatnich 60 miesięcy nie wykonywała działalności gospodarczej. Przy minimalnym wynagrodzeniu 4806 zł w 2026 r. daje to 10 813,50 zł przychodu należnego w kwartale.

Jeżeli przychód należny przekroczy kwartalny limit, działalność staje się działalnością gospodarczą od dnia przekroczenia. Wtedy trzeba przeanalizować obowiązki rejestracyjne, podatkowe oraz ubezpieczeniowe, w tym możliwość pozostania w KRUS wyłącznie po spełnieniu warunków z art. 5a.

Warto pamiętać, że działalność nierejestrowana nie zwalnia z obowiązków podatkowych ani z odpowiedzialności wobec klientów. Osoba prowadząca taką aktywność powinna prowadzić ewidencję sprzedaży, pilnować limitu oraz sprawdzić, czy dana działalność nie wymaga koncesji, zezwolenia albo wpisu do rejestru działalności regulowanej.

FAQ

Czy rolnik może prowadzić działalność gospodarczą i zostać w KRUS?

Tak, ale tylko wtedy, gdy spełnia łącznie warunki z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Najważniejsze z nich to co najmniej 3 lata wcześniejszego ubezpieczenia w KRUS w pełnym zakresie, złożenie oświadczenia w terminie 14 dni, dalsze prowadzenie gospodarstwa oraz nieprzekroczenie rocznej kwoty granicznej podatku.

Jaki limit podatku obowiązuje rolnika prowadzącego firmę?

Dla podatku należnego za 2025 r. limit wynosi 4576 zł. Dla podatku należnego za 2026 r. roczna kwota graniczna wynosi 4713 zł. Limit dotyczy należnego podatku dochodowego od przychodów z działalności gospodarczej, a nie samego przychodu.

Do kiedy trzeba złożyć oświadczenie w KRUS?

Oświadczenie o kontynuowaniu KRUS po rozpoczęciu działalności trzeba złożyć w terminie 14 dni od rozpoczęcia działalności albo współpracy przy jej prowadzeniu. Coroczne oświadczenie albo zaświadczenie o nieprzekroczeniu limitu podatku składa się do 31 maja każdego roku.

Czy spóźnienie z dokumentami zawsze oznacza utratę KRUS?

Spóźnienie jest bardzo ryzykowne, bo ustawa wiąże z nim ustanie ubezpieczenia. Termin może zostać przywrócony na wniosek, ale trzeba wykazać, że niedotrzymanie terminu nastąpiło wskutek zdarzeń losowych. Zwykłe przeoczenie terminu może nie wystarczyć.

Czy działalność nierejestrowana powoduje przejście z KRUS do ZUS?

Sama działalność nierejestrowana, jeżeli spełnia warunki z Prawa przedsiębiorców, nie jest działalnością gospodarczą. Nie uruchamia więc automatycznie zasad z art. 5a. Jeżeli jednak zostanie przekroczony kwartalny limit przychodu albo nie są spełnione inne warunki, aktywność może stać się działalnością gospodarczą i wtedy trzeba ocenić sytuację na nowo.

Czy rolnik z etatem może zostać w KRUS przy działalności gospodarczej?

Nie na zasadach art. 5a, ponieważ jednym z warunków jest brak statusu pracownika i brak stosunku służbowego. Inne tytuły zarobkowania, np. umowa zlecenia, wymagają osobnej oceny, ponieważ ustawa przewiduje dla nich odrębne zasady.

Podsumowanie

Rolnik może połączyć prowadzenie gospodarstwa z pozarolniczą działalnością gospodarczą i nadal pozostać w KRUS, ale tylko po spełnieniu ustawowych warunków. Najczęstsze problemy dotyczą 14-dniowego terminu na złożenie oświadczenia, corocznego terminu 31 maja, limitu należnego podatku oraz mylenia działalności gospodarczej z działalnością nierejestrowaną.

Przed rozpoczęciem firmy warto sprawdzić nie tylko wysokość podatku, ale także wcześniejszy okres ubezpieczenia w KRUS, status gospodarstwa, ewentualny etat, pracę za granicą, umowy cywilnoprawne i zakres planowanej działalności. Od tych elementów zależy, czy rolnik zachowa KRUS, czy będzie musiał rozliczać składki w ZUS.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24
2. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców - Dz.U. 2018 poz. 646
3. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350
4. Roczna kwota graniczna podatku dochodowego publikowana przez KRUS - gov.pl/KRUS
5. Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz wysokości minimalnej stawki godzinowej w 2026 r. - Dz.U. 2025 poz. 1242