Intercyza w trakcie małżeństwa – skutki, długi i majątek

Intercyza w trakcie małżeństwa – czym jest i kiedy można ją zawrzeć?

Z chwilą zawarcia małżeństwa, jeżeli małżonkowie nie podpisali wcześniej umowy majątkowej, powstaje między nimi ustawowa wspólność majątkowa. Obejmuje ona co do zasady przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Obok majątku wspólnego istnieją również majątki osobiste każdego z małżonków.

Do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę, dochody z innej działalności zarobkowej, dochody z majątku wspólnego i z majątków osobistych oraz środki zgromadzone na rachunkach emerytalnych wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Do majątku osobistego należą natomiast m.in. składniki nabyte przed ślubem, przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej, oraz składniki wskazane w art. 33 K.r.o.

Intercyza to potoczne określenie umowy majątkowej małżeńskiej. Zgodnie z art. 47 § 1 K.r.o. małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć, ograniczyć, ustanowić rozdzielność majątkową albo ustanowić rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Taka umowa może być podpisana zarówno przed ślubem, jak i już w trakcie małżeństwa.

W praktyce najczęściej intercyza w trakcie małżeństwa kojarzy się z rozdzielnością majątkową. Nie jest to jednak jedyna możliwość. Małżonkowie mogą też ograniczyć wspólność tylko do wybranych składników albo rozszerzyć ją na niektóre składniki, które normalnie należałyby do majątku osobistego. Trzeba jednak pamiętać, że przepisy przewidują ograniczenia, czego nie można objąć rozszerzoną wspólnością.

Jakie są rodzaje intercyzy?

Umowa majątkowa małżeńska może przybrać kilka postaci. Najważniejsze z nich to:

• rozszerzenie wspólności majątkowej – małżonkowie włączają do majątku wspólnego wybrane składniki, które bez umowy należałyby do majątku osobistego,
• ograniczenie wspólności majątkowej – małżonkowie wyłączają z majątku wspólnego określone kategorie składników,
• rozdzielność majątkowa – od chwili jej ustanowienia każdy z małżonków ma własny majątek i samodzielnie nim zarządza,
• rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków – w trakcie małżeństwa działa podobnie jak rozdzielność, ale po jej ustaniu możliwe jest rozliczenie dorobków małżonków.

Nie wszystkie składniki można objąć rozszerzoną wspólnością. Art. 49 § 1 K.r.o. wyłącza m.in. przedmioty, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny, prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom oraz prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie.

Warto odróżnić intercyzę od późniejszego rozliczenia majątku. Sama rozdzielność majątkowa nie dzieli automatycznie dotychczasowego majątku wspólnego. Po jej ustanowieniu powstają udziały w majątku objętym wcześniej wspólnością, ale realne rozliczenie następuje dopiero przez umowny albo sądowy podział majątku wspólnego.

Forma intercyzy i skuteczność wobec osób trzecich

Umowa majątkowa małżeńska wymaga formy aktu notarialnego. Zwykła pisemna umowa między małżonkami, nawet podpisana przez obie strony, nie ustanowi rozdzielności majątkowej i nie zmieni ustroju majątkowego. Notariusz powinien ustalić wolę stron, sporządzić akt notarialny i wyjaśnić skutki wybranego ustroju.

Intercyza zawarta w trakcie małżeństwa działa co do zasady od chwili wskazanej w akcie notarialnym, najczęściej od dnia jego podpisania. Nie można umową notarialną ustanowić rozdzielności majątkowej z datą wsteczną. Jeżeli małżonkowi zależy na rozdzielności za okres wcześniejszy, konieczne może być postępowanie sądowe, ale sąd uwzględnia takie żądanie tylko w wyjątkowych wypadkach.

Wobec osób trzecich małżonek może powoływać się na umowę majątkową tylko wtedy, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tej osobie wiadome. Wynika to z art. 47¹ K.r.o. Ma to duże znaczenie przy zobowiązaniach, działalności gospodarczej i kontaktach z wierzycielami.

Intercyza umowna a rozdzielność ustanowiona przez sąd

Intercyza umowna wymaga zgody obojga małżonków i wizyty u notariusza. Jeżeli jeden z małżonków nie zgadza się na rozdzielność albo podpisanie umowy nie jest możliwe, drugi małżonek może żądać ustanowienia rozdzielności majątkowej przez sąd na podstawie art. 52 K.r.o.

Sąd ustanawia rozdzielność majątkową, gdy istnieją ważne powody. Przepisy nie zawierają zamkniętej listy takich powodów. W praktyce mogą to być m.in. trwała separacja faktyczna, brak współdziałania w zarządzie majątkiem, trwonienie majątku, hazard, uzależnienia, zaciąganie zobowiązań zagrażających rodzinie albo sytuacja, w której dalsze trwanie wspólności poważnie narusza interes drugiego małżonka lub dobro rodziny.

Samo niezadowolenie z małżeństwa albo ogólny konflikt nie zawsze wystarczy. Sąd bada konkretny stan faktyczny, dokumenty, zeznania stron, historię zobowiązań oraz wpływ zachowania małżonków na majątek i rodzinę.

Co do zasady rozdzielność powstaje z dniem oznaczonym w wyroku. W wyjątkowych wypadkach sąd może ustanowić ją z datą wcześniejszą niż dzień wytoczenia powództwa, zwłaszcza gdy małżonkowie żyli w rozłączeniu. Pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej podlega opłacie stałej w kwocie 200 zł.

Rozdzielność majątkowa może powstać także z mocy prawa. Dzieje się tak m.in. w razie ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków, ogłoszenia upadłości jednego z małżonków albo orzeczenia separacji. Po uchyleniu ubezwłasnowolnienia, umorzeniu, ukończeniu lub uchyleniu postępowania upadłościowego albo zniesieniu separacji co do zasady między małżonkami powstaje ustawowy ustrój majątkowy, chyba że przepisy lub orzeczenie prowadzą do innego skutku.

Czy wierzyciel może żądać rozdzielności majątkowej?

Tak. Wierzyciel jednego z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej, jeżeli uprawdopodobni, że zaspokojenie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału majątku wspólnego małżonków. Wynika to z art. 52 § 1a K.r.o.

Ma to znaczenie dlatego, że w czasie trwania wspólności ustawowej wierzyciel jednego małżonka nie może swobodnie żądać zaspokojenia z udziału, który przypadłby temu małżonkowi w razie ustania wspólności. Dopiero ustanie wspólności otwiera drogę do dalszych rozliczeń i ewentualnej egzekucji z udziału dłużnika.

Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2015 r., III CZP 9/15, wierzyciel jednego z małżonków po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej może prowadzić egzekucję z udziału tego małżonka we własności nieruchomości, która wcześniej wchodziła w skład majątku wspólnego.

Intercyza a długi małżonka

Intercyza może ograniczyć ryzyko odpowiedzialności za przyszłe zobowiązania, ale nie jest prostym sposobem na uniknięcie wszystkich długów. Kluczowe znaczenie ma to, kiedy powstał dług, czy drugi małżonek wyraził zgodę na zaciągnięcie zobowiązania, czy zobowiązanie dotyczyło zwykłych potrzeb rodziny oraz czy wierzyciel wiedział o umowie majątkowej.

Jeżeli zobowiązanie zostało zaciągnięte przed ustanowieniem rozdzielności, późniejsza intercyza nie zawsze ochroni majątek przed roszczeniami wierzyciela. W sprawach egzekucyjnych znaczenie mają także przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, w tym zasady nadawania klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika.

Jeżeli problem dotyczy kredytów, pożyczek, działalności gospodarczej albo egzekucji, warto przeanalizować nie tylko samą intercyzę, lecz także dokumenty źródłowe. Szerzej podobne ryzyka omawia artykuł o tym, kiedy powstaje odpowiedzialność za długi małżonka.

Intercyza a majątek nabyty przed ślubem i w trakcie małżeństwa

Składniki nabyte przed ślubem co do zasady należą do majątku osobistego tego małżonka, który je nabył. Dotyczy to np. mieszkania kupionego przed zawarciem małżeństwa. Sam ślub nie powoduje, że taka nieruchomość automatycznie staje się wspólna. W praktyce problem pojawia się jednak wtedy, gdy po ślubie kredyt jest spłacany ze wspólnych środków albo drugi małżonek ponosi nakłady na nieruchomość.

W takich sytuacjach intercyza nie zawsze rozwiązuje całość problemu. Może uporządkować ustrój majątkowy na przyszłość, ale nie zastępuje rozliczenia nakładów, spłat kredytu ani ewentualnych roszczeń przy podziale majątku. Więcej o podobnych sytuacjach przeczytasz w artykule o tym, kiedy mieszkanie stanowi majątek osobisty sprzed ślubu.

Jeżeli małżonkowie w trakcie małżeństwa kupowali nieruchomości, działki, samochody albo finansowali inwestycje z różnych źródeł, potrzebna jest dokładna analiza aktu notarialnego, źródła pieniędzy, wpisów w księdze wieczystej i ewentualnych umów między małżonkami. Właśnie w takich sprawach szczególnie ważna jest rozdzielność majątkowa w praktyce.

Skutki rozdzielności majątkowej w trakcie małżeństwa

Po ustanowieniu rozdzielności majątkowej każdy z małżonków ma własny majątek i samodzielnie nim zarządza. Wynagrodzenie, dochody z działalności gospodarczej i nowe składniki nabywane po ustanowieniu rozdzielności wchodzą zasadniczo do majątku osobistego tego małżonka, który je uzyskuje.

Dotychczasowy majątek wspólny nie znika. Po ustaniu wspólności staje się majątkiem, w którym małżonkowie mają udziały. Co do zasady udziały te są równe, ale w szczególnych sytuacjach można żądać ustalenia nierównych udziałów. Wymaga to wykazania ważnych powodów oraz różnego stopnia przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego.

Ustalenie nierównych udziałów nie następuje automatycznie tylko dlatego, że jeden z małżonków zarabiał więcej. Przy ocenie przyczynienia się uwzględnia się także osobistą pracę przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu gospodarstwa domowego. Więcej o tej instytucji wyjaśnia artykuł o tym, kiedy możliwe są nierówne udziały w majątku.

Czy intercyzę można zmienić albo rozwiązać?

Tak. Umowa majątkowa małżeńska może zostać zmieniona albo rozwiązana, ale również wymaga to aktu notarialnego. Jeżeli małżonkowie rozwiążą umowę w trakcie małżeństwa, co do zasady powstaje między nimi wspólność ustawowa, chyba że strony postanowią inaczej.

W przypadku rozdzielności ustanowionej przez sąd sytuacja jest bardziej złożona. Jeżeli ustaną przyczyny, dla których sąd wprowadził rozdzielność, małżonkowie mogą uregulować swój ustrój majątkowy umową majątkową małżeńską, o ile oboje wyrażają na to zgodę i zachowana zostanie forma aktu notarialnego.

FAQ – najczęstsze pytania

Czy intercyzę można podpisać po ślubie?

Tak. Umowę majątkową małżeńską można zawrzeć zarówno przed ślubem, jak i w trakcie małżeństwa. W każdym przypadku wymagana jest forma aktu notarialnego.

Czy intercyza działa wstecz?

Umowa notarialna co do zasady działa na przyszłość. Rozdzielność z datą wcześniejszą może ustanowić sąd, ale tylko w wyjątkowych wypadkach i po wykazaniu ważnych powodów.

Czy intercyza chroni przed długami małżonka?

Może ograniczać ryzyko odpowiedzialności za przyszłe zobowiązania, ale nie chroni automatycznie przed wszystkimi długami. Znaczenie ma data powstania długu, zgoda drugiego małżonka, charakter zobowiązania oraz wiedza wierzyciela o intercyzie.

Czy po intercyzie trzeba zrobić podział majątku?

Nie zawsze od razu, ale sama intercyza nie dzieli majątku wspólnego zgromadzonego wcześniej. Jeżeli małżonkowie chcą rozliczyć nieruchomości, oszczędności, kredyty lub nakłady, potrzebny jest umowny albo sądowy podział majątku.

Czy małżonek może odmówić podpisania intercyzy?

Tak. Umowna intercyza wymaga zgody obojga małżonków. Jeżeli zgody nie ma, a istnieją ważne powody, drugi małżonek może wystąpić do sądu o ustanowienie rozdzielności majątkowej.

Podsumowanie

Intercyza w trakcie małżeństwa jest dopuszczalna i może być bardzo użytecznym narzędziem porządkującym sprawy majątkowe. Nie zawsze oznacza pełną rozdzielność majątkową, bo małżonkowie mogą także ograniczyć albo rozszerzyć wspólność ustawową lub wybrać rozdzielność z wyrównaniem dorobków.

Najważniejsze jest dobranie rozwiązania do konkretnej sytuacji: źródła majątku, istniejących długów, planowanej działalności gospodarczej, kredytów, nieruchomości i relacji z wierzycielami. Intercyza nie zastępuje podziału majątku i nie zawsze rozwiązuje problem wcześniejszych zobowiązań, dlatego przed jej podpisaniem warto dokładnie ustalić skutki prawne.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – art. 27 pkt 6
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2015 r., sygn. akt III CZP 9/15