Zachowek po rodzicach – kiedy się należy i jak go obliczyć?

Zachowek po rodzicach – komu przysługuje?

Zachowek to roszczenie o zapłatę określonej kwoty pieniężnej. Nie daje prawa do konkretnego składnika majątku, np. mieszkania, domu albo działki, lecz do żądania zapłaty od osoby zobowiązanej. Najczęściej chodzi o sytuację, w której dziecko zostało pominięte w testamencie, otrzymało zbyt mały udział w spadku albo rodzic za życia przekazał majątek innemu dziecku.

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego do zachowku uprawnieni są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Przy zachowku po rodzicach uprawnionymi są więc przede wszystkim dzieci. Jeżeli dziecko nie dożyło otwarcia spadku albo w określonych sytuacjach zostało skutecznie wydziedziczone, uprawnienie może przejść na jego zstępnych, czyli np. wnuki.

Rodzeństwo zmarłego, dalsi krewni, konkubent albo partner nieformalny nie mają prawa do zachowku tylko dlatego, że byli blisko związani ze spadkodawcą. Inaczej mogą wyglądać rozliczenia przy braku dzieci spadkodawcy, dlatego w odrębnych sprawach warto sprawdzić zasady dotyczące zachowku rodzeństwa po bezdzietnym.

Kiedy można żądać zachowku po rodzicach?

Roszczenie o zachowek może powstać przede wszystkim wtedy, gdy dziecko:

• zostało pominięte w testamencie,
• otrzymało udział w spadku, ale jego wartość jest niższa niż należny zachowek,
• nie dostało nic, ponieważ rodzic za życia przekazał majątek innej osobie,
• otrzymało darowiznę, zapis windykacyjny albo inne przysporzenie, ale ich wartość nie pokrywa należnego zachowku.

Prawo do zachowku może nie przysługiwać m.in. osobie skutecznie wydziedziczonej, uznanej za niegodną dziedziczenia, osobie, która zawarła ze spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, albo osobie, której sytuacja prawna zmieniła się wskutek odrzucenia spadku. Każdy z tych przypadków wymaga osobnej analizy.

Ile wynosi zachowek po rodzicach?

Wysokość zachowku zależy od udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości tego udziału. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego.

Przykładowo, jeżeli zmarły rodzic zostawił dwoje dorosłych dzieci, a każde z nich dziedziczyłoby ustawowo po 1/2, zachowek pominiętego dziecka wynosi zasadniczo 1/4 wartości substratu zachowku. Jeżeli dziecko jest małoletnie albo trwale niezdolne do pracy, zachowek wynosi 1/3 tej wartości.

Przy ustalaniu udziału spadkowego potrzebnego do obliczenia zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy odrzucili spadek. Nie uwzględnia się natomiast osób, które zrzekły się dziedziczenia, oraz osób wydziedziczonych.

Zachowek dla małoletniego dziecka

Nieosiągnięcie pełnoletności nie wyłącza prawa do zachowku. W imieniu małoletniego dziecka działa jego przedstawiciel ustawowy. Małoletniemu zstępnemu przysługuje wyższy zachowek – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym.

Nie warto automatycznie odkładać sprawy do czasu pełnoletności dziecka. Po osiągnięciu pełnoletności zachowek nie będzie już liczony według stawki 1/2 tylko dlatego, że uprawniony był wcześniej małoletni. Decydujące znaczenie ma stan z chwili otwarcia spadku, ale sposób działania przedstawiciela ustawowego i ewentualna zgoda sądu rodzinnego powinny zostać ocenione przed podjęciem czynności.

Wydziedziczenie a prawo do zachowku

Wydziedziczenie to zapis w testamencie, w którym spadkodawca pozbawia zstępnych, małżonka albo rodziców prawa do zachowku. Nie każdy zapis wyrażający rozczarowanie, konflikt rodzinny albo wolę pominięcia danej osoby będzie jednak skutecznym wydziedziczeniem.

Przyczyny wydziedziczenia określa art. 1008 Kodeksu cywilnego. Chodzi o przyczyny skutecznego wydziedziczenia, takie jak uporczywe postępowanie wbrew zasadom współżycia społecznego, dopuszczenie się względem spadkodawcy albo osoby mu bliskiej umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności, rażąca obraza czci albo uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Jeżeli testament zawiera uzasadnienie ogólne, pozorne albo nieprawdziwe, osoba pominięta może kwestionować skuteczność wydziedziczenia. Warto też pamiętać, że zstępni wydziedziczonego zstępnego mogą być uprawnieni do zachowku, nawet jeżeli wydziedziczony przeżył spadkodawcę.

Jak obliczyć zachowek po rodzicach?

Obliczenie zachowku wymaga kilku etapów. Najpierw ustala się, kto dziedziczyłby po zmarłym rodzicu z ustawy. Następnie określa się udział ustawowy osoby uprawnionej. Potem ustala się substrat zachowku, czyli podstawę, od której liczy się należną kwotę.

Do substratu zachowku wlicza się czystą wartość spadku, czyli aktywa pomniejszone o długi spadkowe. Następnie dolicza się określone darowizny, zapisy windykacyjne, fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, jeżeli fundacja nie została ustanowiona w testamencie, oraz mienie związane z rozwiązaniem fundacji rodzinnej w przypadkach przewidzianych w Kodeksie cywilnym.

Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że przy darowiźnie mieszkania bierze się pod uwagę jego stan z dnia darowizny, ale aktualne ceny rynkowe z czasu obliczania zachowku.

Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych, np. typowych prezentów rodzinnych. Nie dolicza się też darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy zostały dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Darowizny dla dzieci, czyli osób będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku, mogą być doliczane także wtedy, gdy zostały dokonane wiele lat przed śmiercią rodzica. To szczególnie ważne przy darowiźnie mieszkania, domu, działki albo większej kwoty pieniędzy.

Od należnego zachowku odejmuje się to, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy, np. darowiznę, zapis windykacyjny, świadczenia z fundacji rodzinnej albo wartość udziału w spadku. Przy zstępnych można też uwzględnić koszty wychowania, wykształcenia ogólnego i zawodowego, ale tylko wtedy, gdy przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.

Kto płaci zachowek?

W pierwszej kolejności roszczenie o zachowek kieruje się przeciwko spadkobiercom. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać od nich należnej kwoty, odpowiedzialność może przejść na zapisobierców windykacyjnych, osoby, które otrzymały mienie z fundacji rodzinnej, oraz obdarowanych.

W praktyce pozwanym może być np. brat albo siostra, którzy odziedziczyli cały majątek po rodzicu, ale także osoba obdarowana nieruchomością, jeżeli spadek nie wystarcza na pokrycie zachowku. Odpowiedzialność obdarowanego jest jednak ograniczona i zależy od wartości uzyskanego przysporzenia oraz od tego, czy sam jest uprawniony do zachowku.

Czy zachowek można obniżyć, odroczyć albo rozłożyć na raty?

Tak. Aktualne przepisy pozwalają sądowi w szczególnie uzasadnionych przypadkach odroczyć termin płatności zachowku, rozłożyć go na raty, a wyjątkowo także obniżyć jego wysokość. Wynika to z art. 997¹ Kodeksu cywilnego.

Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego do zachowku, jak i osoby zobowiązanej do zapłaty. Ma to znaczenie np. wtedy, gdy jednorazowa zapłata wymagałaby sprzedaży mieszkania, w którym mieszka zobowiązany, albo gdy uprawniony potrzebuje szybkiej zapłaty z powodu trudnej sytuacji życiowej.

Rozłożenie zachowku na raty co do zasady nie powinno przekraczać 5 lat. W szczególnych przypadkach sąd może ten termin przedłużyć, ale łączny zmieniony termin nie może przekraczać 10 lat. Obniżenie zachowku ma charakter wyjątkowy i nie jest automatycznym sposobem uniknięcia zapłaty.

Przedawnienie zachowku po rodzicach

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat. Jeżeli uprawniony dochodzi zachowku przeciwko spadkobiercy testamentowemu, termin liczy się od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu zapisu windykacyjnego, darowizny, fundacji rodzinnej albo mienia otrzymanego w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Przedawnienie nie oznacza, że nie można złożyć pozwu. Oznacza jednak, że pozwany może podnieść zarzut przedawnienia. Jeżeli zarzut okaże się zasadny, sąd co do zasady oddali powództwo.

W wyjątkowych sytuacjach powołanie się na przedawnienie może zostać ocenione jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, ale nie należy zakładać, że sąd automatycznie pominie taki zarzut. Bezpieczniej jest działać przed upływem 5-letniego terminu.

Jak dochodzić zachowku po rodzicach?

Najpierw warto zgromadzić dokumenty: akt zgonu rodzica, testament, postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, dokumenty dotyczące darowizn, księgi wieczyste, umowy, potwierdzenia przelewów i dokumenty pozwalające ustalić wartość majątku.

Postępowanie spadkowe pomaga ustalić krąg spadkobierców i właściwą osobę pozwaną. Nie zawsze trzeba czekać z każdym działaniem do jego zakończenia, ale przy sporze sądowym dokument potwierdzający dziedziczenie ma duże znaczenie dowodowe.

Następnie należy obliczyć przynajmniej szacunkową wysokość zachowku i wezwać zobowiązanego do zapłaty. Wezwanie powinno wskazywać podstawę roszczenia, żądaną kwotę, termin zapłaty oraz numer rachunku bankowego. Dobrze przygotowane pismo może doprowadzić do zapłaty bez konieczności kierowania sprawy do sądu.

Jeżeli zobowiązany nie zapłaci dobrowolnie, sprawę można skierować do sądu w pozwie o zapłatę zachowku. W pozwie trzeba wskazać żądaną kwotę, okoliczności faktyczne, podstawę prawną oraz dowody. W sprawach o większej wartości sąd często korzysta z opinii biegłego, zwłaszcza gdy strony spierają się o wartość nieruchomości.

Zgodnie z art. 39 Kodeksu postępowania cywilnego powództwo z tytułu zachowku wytacza się przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce nie da się ustalić, właściwy będzie sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy albo jego część.

FAQ – najczęstsze pytania o zachowek po rodzicach

Podsumowanie

Zachowek po rodzicach chroni najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem przy dziedziczeniu. Najczęściej dotyczy dzieci, które nie zostały powołane w testamencie albo których udział został faktycznie uszczuplony przez darowizny dokonane za życia rodzica.

Podstawowa wysokość zachowku to połowa wartości udziału ustawowego, a w przypadku małoletnich zstępnych i osób trwale niezdolnych do pracy – dwie trzecie. Przy obliczeniach trzeba uwzględnić wartość spadku, określone darowizny, zapisy windykacyjne, świadczenia związane z fundacją rodzinną oraz to, co uprawniony już otrzymał. Roszczenie przedawnia się zasadniczo po 5 latach.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 991–1011 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Art. 991 Kodeksu cywilnego – krąg uprawnionych i wysokość zachowku.
3. Art. 993–997 Kodeksu cywilnego – zasady doliczania darowizn, zapisów windykacyjnych i świadczeń związanych z fundacją rodzinną.
4. Art. 997¹ Kodeksu cywilnego – odroczenie terminu płatności, rozłożenie zachowku na raty i obniżenie zachowku.
5. Art. 1007 Kodeksu cywilnego – przedawnienie roszczeń z tytułu zachowku.
6. Art. 1008–1011 Kodeksu cywilnego – wydziedziczenie, przebaczenie i uprawnienia zstępnych wydziedziczonego.
7. Art. 39 Kodeksu postępowania cywilnego – właściwość sądu w sprawach o zachowek.