Unieważnienie małżeństwa – kiedy jest możliwe?

Na czym polega unieważnienie małżeństwa?

Unieważnienie małżeństwa oznacza sądowe stwierdzenie, że małżeństwo zostało zawarte mimo istnienia ustawowej przeszkody albo innej przyczyny wskazanej w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Katalog tych przyczyn jest zamknięty — małżeństwo może być unieważnione tylko z powodów przewidzianych w przepisach.

Unieważnienie trzeba odróżnić od rozwodu. Rozwód rozwiązuje ważnie zawarte małżeństwo na przyszłość, natomiast unieważnienie dotyczy sytuacji, w której już przy zawieraniu małżeństwa istniała prawna wada. Dlatego różnica między unieważnieniem a rozwodem polega przede wszystkim na podstawie prawnej i skutkach orzeczenia.

Przyczyny unieważnienia małżeństwa

Nie każde oszustwo, rozczarowanie albo kryzys w związku pozwala na unieważnienie małżeństwa. Sąd bada tylko te przesłanki, które wynikają z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Poniżej omawiamy najważniejsze z nich.

1. Brak wymaganego wieku

Co do zasady małżeństwa nie może zawrzeć osoba, która nie ukończyła 18 lat. Wyjątkowo sąd opiekuńczy może zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła 16 lat, jeżeli przemawiają za tym ważne powody i z okoliczności wynika, że małżeństwo będzie zgodne z dobrem założonej rodziny.

Unieważnienia małżeństwa z powodu wieku może żądać każdy z małżonków, jeżeli małżeństwo zawarł mężczyzna przed ukończeniem 18 lat albo kobieta przed ukończeniem 16 lat, albo kobieta po ukończeniu 16 lat, lecz przed 18. rokiem życia, bez wymaganego zezwolenia sądu. Nie można jednak unieważnić małżeństwa z tej przyczyny, jeżeli małżonek przed wytoczeniem powództwa osiągnął wymagany wiek. Dodatkowo, jeżeli kobieta zaszła w ciążę, jej mąż nie może żądać unieważnienia małżeństwa z powodu braku przepisanego wieku.

2. Ubezwłasnowolnienie całkowite

Małżeństwa nie może zawrzeć osoba ubezwłasnowolniona całkowicie. Jeżeli mimo to doszło do zawarcia małżeństwa, każdy z małżonków może żądać jego unieważnienia. Nie można jednak oprzeć pozwu na tej podstawie, jeżeli ubezwłasnowolnienie zostało uchylone.

3. Choroba psychiczna albo niedorozwój umysłowy

Zgodnie z art. 12 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżeństwa nie może zawrzeć osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym. Sąd może jednak zezwolić na zawarcie małżeństwa, jeżeli stan zdrowia lub umysłu tej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa, a osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie.

Unieważnienia małżeństwa z powodu choroby psychicznej albo niedorozwoju umysłowego jednego z małżonków może żądać każdy z małżonków. Trzeba jednak pamiętać, że po ustaniu choroby psychicznej nie można już żądać unieważnienia małżeństwa z tej przyczyny. Ograniczenie to dotyczy choroby psychicznej, a nie zostało w przepisie sformułowane w odniesieniu do niedorozwoju umysłowego.

W praktyce każda taka sprawa wymaga indywidualnej oceny, zwykle z udziałem biegłych, ponieważ sama diagnoza nie zawsze przesądza jeszcze o dopuszczalności unieważnienia małżeństwa.

4. Pozostawanie w innym związku małżeńskim

Nie może zawrzeć małżeństwa osoba, która już pozostaje w związku małżeńskim. W takim przypadku unieważnienia może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny, a więc nie tylko małżonkowie.

Nie można jednak unieważnić małżeństwa z powodu wcześniejszego związku, jeżeli poprzednie małżeństwo ustało lub zostało unieważnione. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy ustanie poprzedniego małżeństwa nastąpiło przez śmierć osoby, która zawarła ponowne małżeństwo, pozostając nadal w poprzednim związku.

5. Pokrewieństwo, powinowactwo albo przysposobienie

Małżeństwa nie mogą zawrzeć krewni w linii prostej, rodzeństwo ani powinowaci w linii prostej. Z ważnych powodów sąd może jednak zezwolić na małżeństwo między powinowatymi.

Unieważnienia małżeństwa z powodu pokrewieństwa może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny. W przypadku powinowactwa żądać unieważnienia może każdy z małżonków. Małżeństwa nie mogą zawrzeć także przysposabiający i przysposobiony, ale nie można żądać unieważnienia z tej przyczyny, jeżeli stosunek przysposobienia ustał.

6. Wady oświadczenia woli

Małżeństwo może być unieważnione, jeżeli oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński zostało złożone:

1. przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli,
2. pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej strony,
3. pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony albo osoby trzeciej, jeżeli z okoliczności wynikało, że składający oświadczenie mógł obawiać się poważnego niebezpieczeństwa osobistego dla siebie lub innej osoby.

W tych sprawach powództwo może wytoczyć małżonek, który złożył oświadczenie dotknięte wadą. Termin jest krótki: nie można żądać unieważnienia po upływie 6 miesięcy od ustania stanu wyłączającego świadome wyrażenie woli, od wykrycia błędu albo od ustania obawy wywołanej groźbą. W każdym przypadku roszczenie wygasa po 3 latach od zawarcia małżeństwa.

Jeżeli problem polegał na podstępie, zdradzie, zatajeniu istotnych informacji albo innym nagannym zachowaniu małżonka, nie zawsze będzie to podstawa do unieważnienia małżeństwa. W zależności od okoliczności właściwą drogą może być rozwód z winy współmałżonka.

7. Małżeństwo zawarte przez pełnomocnika

Jeżeli małżeństwo zostało zawarte przez pełnomocnika, mocodawca może żądać unieważnienia małżeństwa, gdy brakowało zezwolenia sądu na złożenie oświadczenia przez pełnomocnika albo gdy pełnomocnictwo było nieważne lub skutecznie odwołane. Nie można jednak żądać unieważnienia z tej przyczyny, jeżeli małżonkowie podjęli wspólne pożycie.

Kto może złożyć pozew o unieważnienie małżeństwa?

To zależy od podstawy unieważnienia. W wielu przypadkach pozew może złożyć każdy z małżonków, ale przy niektórych przeszkodach — na przykład przy pozostawaniu w innym małżeństwie albo pokrewieństwie — uprawniona może być także osoba mająca interes prawny.

Powództwo o unieważnienie małżeństwa, a także o ustalenie istnienia albo nieistnienia małżeństwa, może wytoczyć również prokurator.

Jak przebiega sprawa o unieważnienie małżeństwa?

Sprawa o unieważnienie małżeństwa toczy się przed sądem w procesie. W pozwie trzeba wskazać konkretną podstawę unieważnienia, opisać okoliczności faktyczne i przedstawić dowody, np. dokumenty, zeznania świadków, akta stanu cywilnego, dokumentację medyczną albo inne materiały potwierdzające istnienie ustawowej przesłanki.

W sprawach małżeńskich sąd nie powinien opierać rozstrzygnięcia wyłącznie na tym, że druga strona uzna powództwo. Sąd bada, czy rzeczywiście istnieje ustawowa przyczyna unieważnienia małżeństwa.

W wyroku unieważniającym małżeństwo sąd orzeka również, czy i który z małżonków zawarł małżeństwo w złej wierze. Za małżonka w złej wierze uważa się osobę, która w chwili zawarcia małżeństwa wiedziała o okoliczności stanowiącej podstawę jego unieważnienia.

Czy można unieważnić małżeństwo po rozwodzie albo śmierci małżonka?

Co do zasady nie można unieważnić małżeństwa po jego ustaniu, czyli np. po rozwodzie. Od tej zasady są jednak wyjątki: unieważnienie jest nadal możliwe z powodu pokrewieństwa między małżonkami oraz z powodu pozostawania przez jednego z małżonków w chwili zawarcia małżeństwa w poprzednim związku małżeńskim.

Unieważnienie może nastąpić także po śmierci drugiego małżonka, jeżeli jeden z małżonków wytoczył powództwo za jego życia. Wtedy na miejsce zmarłego małżonka w procesie wstępuje kurator ustanowiony przez sąd. Jeżeli zmarł małżonek, który wytoczył powództwo, unieważnienia mogą dochodzić jego zstępni.

Skutki unieważnienia małżeństwa

Unieważnienie małżeństwa wywołuje poważne skutki osobiste i majątkowe. W zakresie stosunku małżonków do wspólnych dzieci oraz w zakresie stosunków majątkowych między małżonkami stosuje się odpowiednio przepisy o rozwodzie. Małżonek, który zawarł małżeństwo w złej wierze, jest traktowany tak jak małżonek winny rozkładu pożycia małżeńskiego.

Oznacza to, że sąd może rozstrzygać m.in. kwestie dotyczące dzieci, alimentów, władzy rodzicielskiej, kontaktów oraz majątku. W praktyce rozliczenia majątkowe po ustaniu małżeństwa mogą wymagać odrębnej analizy, zwłaszcza gdy małżonkowie nabyli nieruchomość, zaciągnęli kredyt albo prowadzili wspólne gospodarstwo przez dłuższy czas.

Unieważnienie małżeństwa nie oznacza automatycznie, że wszystkie sprawy między stronami zostają rozliczone jednym wyrokiem. Zakres rozstrzygnięcia zależy od żądań stron, dowodów i konkretnego stanu faktycznego.

FAQ

Czy zdrada jest podstawą do unieważnienia małżeństwa?

Co do zasady nie. Zdrada może mieć znaczenie w sprawie o rozwód, zwłaszcza przy orzekaniu o winie, ale sama w sobie nie jest ustawową przesłanką unieważnienia małżeństwa.

Czy można unieważnić małżeństwo z powodu kłamstwa przed ślubem?

Nie każde kłamstwo daje podstawę do unieważnienia. W praktyce trzeba sprawdzić, czy doszło do jednej z wad oświadczenia woli wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, np. błędu co do tożsamości drugiej strony albo bezprawnej groźby.

Ile czasu jest na złożenie pozwu o unieważnienie małżeństwa?

Termin zależy od podstawy żądania. Przy wadach oświadczenia woli obowiązuje termin 6 miesięcy od ustania określonej okoliczności, np. od wykrycia błędu albo ustania groźby, a w każdym przypadku maksymalnie 3 lata od zawarcia małżeństwa.

Czy po unieważnieniu małżeństwa trzeba dzielić majątek?

Może być to konieczne. Do skutków unieważnienia w zakresie stosunków majątkowych między małżonkami stosuje się odpowiednio przepisy o rozwodzie, dlatego rozliczenia majątkowe zależą od konkretnej sytuacji stron.

Czy sąd zawsze bada złą wiarę małżonka?

Tak. Orzekając unieważnienie małżeństwa, sąd rozstrzyga również, czy i który z małżonków zawarł małżeństwo w złej wierze, czyli wiedział o okoliczności stanowiącej podstawę unieważnienia.

Podsumowanie

Unieważnienie małżeństwa jest szczególną instytucją prawa rodzinnego i nie zastępuje rozwodu. Można z niej skorzystać tylko wtedy, gdy istnieje konkretna ustawowa podstawa, np. brak wymaganego wieku, ubezwłasnowolnienie całkowite, pozostawanie w innym małżeństwie, pokrewieństwo, przysposobienie, wada oświadczenia woli albo wadliwe pełnomocnictwo.

Przed wniesieniem pozwu warto dokładnie ocenić, czy problem dotyczy nieważności małżeństwa, czy raczej rozkładu pożycia małżeńskiego. Błędny wybór trybu może wydłużyć sprawę i zwiększyć koszty.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 236, w szczególności art. 10–22.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398.