Zabezpieczenie roszczenia w sprawie cywilnej: rachunek, hipoteka i zakaz sprzedaży

Masz podobny problem prawny?

Opisz sprawę i otrzymaj wycenę porady od prawnika. Samo zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.

Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Pracujemy 7 dni w tygodniu

Zabezpieczenie roszczenia ma chronić wierzyciela w okresie pomiędzy powstaniem sporu a uzyskaniem orzeczenia, które będzie można wykonać. Postępowanie sądowe może trwać wiele miesięcy, a w tym czasie pozwany może wypłacić pieniądze z rachunku, sprzedać majątek, obciążyć nieruchomość albo przekazać ją osobie bliskiej.

Samo twierdzenie, że dłużnik może nie zapłacić, zazwyczaj nie wystarczy. Wniosek powinien pokazywać zarówno wiarygodność roszczenia, jak i konkretne zagrożenie dla skuteczności przyszłej egzekucji. Trzeba również dobrać środek odpowiedni do rodzaju roszczenia i majątku obowiązanego.

Zabezpieczenie roszczenia w sprawie cywilnej – kiedy temat ma znaczenie w praktyce?

O zabezpieczeniu należy pomyśleć przede wszystkim wtedy, gdy istnieją sygnały, że pozwany wyzbywa się majątku, zamyka działalność, ma wielu wierzycieli, przestał regulować zobowiązania albo przygotowuje sprzedaż wartościowego składnika majątku. Znaczenie mogą mieć także bezskuteczne wezwania do zapłaty, wypowiedzenie umów przez banki, zajęcia komornicze i informacje o innych postępowaniach.

Typowym przykładem jest przedsiębiorca, który ma niezapłacone faktury i dowiaduje się, że kontrahent opróżnia rachunki oraz sprzedaje maszyny. Inną sytuacją jest sprzedaż nieruchomości z odroczonym terminem płatności, gdy kupujący nie zapłacił za nieruchomość, a sprzedający obawia się jej dalszego zbycia lub obciążenia.

Ryzyko może również wynikać z czynności podejmowanych na rzecz członków rodziny. Problemy wierzyciela nie znikają automatycznie, gdy nastąpiła darowizna mieszkania przez zadłużonego ojca. W zależności od okoliczności konieczne może być zabezpieczenie roszczenia o uznanie czynności za bezskuteczną, a następnie dochodzenie roszczenia przeciwko osobie trzeciej.

Nie należy także zakładać, że każda darowizna definitywnie uniemożliwia egzekucję. Osoby rozważające, czy darowizna udziału w nieruchomości chroni przed wierzycielami, powinny uwzględnić między innymi możliwość skargi pauliańskiej oraz zabezpieczenia roszczenia dotyczącego konkretnej nieruchomości.

Zabezpieczenie może być potrzebne także w sprawach niepieniężnych, na przykład o ustalenie prawa własności, uzgodnienie treści księgi wieczystej, wydanie nieruchomości, uznanie umowy za bezskuteczną albo zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli. W takich sprawach zakaz zbywania lub obciążania rzeczy może mieć większe znaczenie niż zajęcie rachunku bankowego.

Podstawa prawna i najważniejsze pojęcia

Zabezpieczenie roszczenia

Zabezpieczenie jest tymczasową ochroną udzielaną przez sąd. Można go żądać przed wszczęciem postępowania, razem z pozwem albo w toku już prowadzonej sprawy. Jego celem nie jest przesądzenie, kto wygra proces, lecz utrzymanie takiego stanu majątkowego lub prawnego, aby przyszłe orzeczenie mogło zostać skutecznie wykonane.

Osoba żądająca zabezpieczenia jest nazywana uprawnionym, a osoba, przeciwko której zabezpieczenie ma zostać wykonane, obowiązanym. Sąd określa sposób zabezpieczenia oraz sumę, do której zabezpieczenie może zostać wykonane.

Zajęcie rachunku bankowego

W sprawach o zapłatę jednym ze sposobów zabezpieczenia jest zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego. Po wykonaniu postanowienia bank blokuje środki do wskazanej sumy. Obowiązany nie może nimi swobodnie dysponować, ale pieniądze co do zasady nie są jeszcze przekazywane wierzycielowi.

Numer rachunku znacznie ułatwia i przyspiesza wykonanie zabezpieczenia, lecz nie w każdej sprawie jego wcześniejsze ustalenie jest możliwe. We wniosku wykonawczym można wskazać znany bank lub rachunek, a w odpowiednich przypadkach zwrócić się do komornika o ustalenie rachunków w granicach przysługujących mu uprawnień.

Hipoteka przymusowa

Hipoteka przymusowa może zostać wpisana na nieruchomości należącej do obowiązanego na podstawie postanowienia sądu o udzieleniu zabezpieczenia. Wpis następuje w księdze wieczystej i zabezpiecza oznaczoną wierzytelność do określonej sumy.

Hipoteka nie blokuje sprzedaży nieruchomości. Jeżeli właściciel ją sprzeda, wpis co do zasady nadal obciąża nieruchomość, a wierzyciel zachowuje możliwość dochodzenia zaspokojenia z tego składnika majątku z uwzględnieniem pierwszeństwa wynikającego z wpisów w księdze wieczystej.

Zakaz sprzedaży lub obciążania

Przy roszczeniach pieniężnych katalog sposobów zabezpieczenia jest określony w art. 747 Kodeksu postępowania cywilnego. Zakaz zbywania lub obciążania nieruchomości został w nim przewidziany dla nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej albo której księga została utracona lub zniszczona. Gdy nieruchomość ma księgę wieczystą, standardowym zabezpieczeniem roszczenia o zapłatę jest hipoteka przymusowa.

Inaczej może wyglądać zabezpieczenie roszczenia niepieniężnego. Na podstawie art. 755 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może zastosować sposób odpowiedni do okoliczności, w tym zakazać zbywania rzeczy lub prawa objętego sporem. Zakaz musi jednak pozostawać w związku z dochodzonym roszczeniem i nie może obciążać obowiązanego ponad potrzebę.

Warunki, przesłanki i wyjątki

Uprawdopodobnienie roszczenia

Wnioskodawca powinien przedstawić materiał pozwalający sądowi przyjąć, że roszczenie rzeczywiście może mu przysługiwać. Nie jest wymagane przeprowadzenie pełnego postępowania dowodowego, ale opis sprawy musi być spójny i poparty dokumentami albo innymi wiarygodnymi dowodami.

W sprawie o zapłatę istotne mogą być umowa, faktura, protokół odbioru, potwierdzenie wykonania usługi, wezwanie do zapłaty i korespondencja, w której dłużnik uznaje zobowiązanie. Samo wystawienie faktury bez wykazania podstawy zobowiązania może okazać się niewystarczające.

Interes prawny w zabezpieczeniu

Interes prawny istnieje, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi albo poważnie utrudni wykonanie przyszłego orzeczenia lub osiągnięcie celu postępowania. Wniosek powinien opisywać konkretne zdarzenia, a nie wyłącznie ogólną obawę wierzyciela.

Argumentami mogą być między innymi:

• sprzedaż albo oferowanie do sprzedaży istotnych składników majątku,
• przekazywanie majątku osobom bliskim,
• likwidacja przedsiębiorstwa lub zaprzestanie działalności,
• liczne postępowania egzekucyjne i narastające zadłużenie,
• brak majątku poza jednym rachunkiem lub jedną nieruchomością,
• próba szybkiego obciążenia nieruchomości kolejną hipoteką,
• wyjazd za granicę połączony z likwidacją majątku w Polsce,
• działania zmierzające do zmiany wpisów w księdze wieczystej.

W sprawach wynikających z transakcji handlowej ustawa przewiduje szczególne domniemanie interesu prawnego. Może ono znaleźć zastosowanie, gdy wartość transakcji nie przekracza 75 000 zł, należność nie została uregulowana, a od terminu płatności upłynęły co najmniej trzy miesiące.

Proporcjonalność zabezpieczenia

Sąd powinien dobrać sposób zabezpieczenia tak, aby zapewnić uprawnionemu należytą ochronę, a jednocześnie nie obciążać obowiązanego ponad potrzebę. Wniosek o zablokowanie całego majątku przy stosunkowo niewielkim roszczeniu może zostać oddalony albo uwzględniony tylko częściowo.

Można wskazać kilka sposobów zabezpieczenia, lecz należy wyjaśnić, dlaczego jeden środek byłby niewystarczający. Łączna wartość zabezpieczenia nie powinna prowadzić do nieuzasadnionego nadzabezpieczenia.

Najważniejsze ograniczenia

• Zabezpieczenie nie może co do zasady prowadzić do zaspokojenia roszczenia przed zakończeniem procesu.
• Nie można zabezpieczyć roszczenia pieniężnego przeciwko Skarbowi Państwa.
• Zabezpieczenie nie może obejmować rzeczy, wierzytelności i praw wyłączonych spod egzekucji.
• Sąd może uzależnić wykonanie zabezpieczenia od złożenia przez uprawnionego kaucji na pokrycie ewentualnej szkody obowiązanego.
• Po zmianie okoliczności obowiązany może żądać uchylenia albo zmiany zabezpieczenia.

Procedura albo sposób postępowania krok po kroku

Krok 1. Ustal dokładnie roszczenie

Należy określić, czego będzie dotyczył pozew: zapłaty określonej kwoty, ustalenia prawa, uznania czynności za bezskuteczną, wydania nieruchomości czy zobowiązania do złożenia oświadczenia woli. Rodzaj roszczenia decyduje o dostępnych sposobach zabezpieczenia.

Krok 2. Sprawdź majątek i ryzyko

Trzeba ustalić, czy obowiązany posiada rachunki bankowe, nieruchomości, ruchomości, udziały, wierzytelności albo inne prawa. W przypadku nieruchomości należy sprawdzić aktualną treść księgi wieczystej, właściciela, istniejące hipoteki, ostrzeżenia i wzmianki o nierozpoznanych wnioskach.

Krok 3. Wybierz sposób zabezpieczenia

Dla roszczenia o zapłatę można rozważyć zajęcie rachunku, ruchomości, wynagrodzenia, wierzytelności lub ustanowienie hipoteki przymusowej. Jeżeli roszczenie dotyczy konkretnej nieruchomości lub prawa, odpowiedni może być zakaz zbywania albo obciążania, wpis ostrzeżenia w księdze wieczystej lub inny środek dopasowany przez sąd.

Krok 4. Oblicz sumę zabezpieczenia

Suma zabezpieczenia nie może przekraczać dochodzonego roszczenia wraz z odsetkami naliczonymi do dnia wydania postanowienia, kosztami wykonania zabezpieczenia oraz przewidywanymi kosztami postępowania. Kalkulację warto przedstawić osobno, aby sąd mógł ją łatwo zweryfikować.

Krok 5. Przygotuj i złóż wniosek

Wniosek powinien spełniać wymagania pisma procesowego, wskazywać żądany sposób zabezpieczenia i sumę zabezpieczenia oraz zawierać uprawdopodobnienie roszczenia i interesu prawnego. Gdy jest składany przed pozwem, trzeba krótko opisać przedmiot przyszłej sprawy.

Właściwy jest co do zasady sąd, który będzie rozpoznawał sprawę w pierwszej instancji. Jeśli nie można jeszcze ustalić takiego sądu, właściwość może być określona według miejsca wykonania zabezpieczenia. Wniosek można zawrzeć w pozwie albo złożyć jako osobne pismo.

Krok 6. Wykonaj postanowienie

Samo uzyskanie korzystnego postanowienia nie zawsze powoduje automatyczną blokadę majątku. Zajęcie rachunku wymaga skierowania tytułu zabezpieczenia do komornika. Wpis hipoteki przymusowej wymaga złożenia wniosku do sądu prowadzącego księgę wieczystą, co do zasady na formularzu KW-WPIS, wraz z dokumentem stanowiącym podstawę wpisu i dowodem opłaty.

Przy innych środkach sposób wykonania wynika z treści postanowienia oraz przepisów dotyczących danego prawa lub rejestru. Należy działać niezwłocznie, ponieważ opóźnienie może pozwolić obowiązanemu na wcześniejsze rozporządzenie majątkiem.

Krok 7. Pilnuj sprawy głównej i dalszych terminów

Jeżeli postanowienie zostało wydane przed wniesieniem pozwu, sąd wyznaczy termin nie dłuższy niż dwa tygodnie na rozpoczęcie postępowania. Brak pozwu w terminie powoduje upadek zabezpieczenia. Po uzyskaniu korzystnego orzeczenia trzeba natomiast odpowiednio szybko podjąć czynności egzekucyjne lub wieczystoksięgowe, aby zabezpieczenie nie wygasło.

Dokumenty, dowody i rozliczenia

Zakres dokumentów zależy od podstawy roszczenia. Nie istnieje jeden zamknięty zestaw załączników właściwy dla każdej sprawy. W praktyce trzeba oddzielić wymagania formalne pisma od materiału służącego uprawdopodobnieniu roszczenia i zagrożenia.

Dowody nie muszą mieć wyłącznie formy dokumentów urzędowych. Pomocne mogą być wydruki wiadomości, zrzuty ogłoszeń, korespondencja elektroniczna, fotografie, oświadczenia świadków albo opinie specjalistów. Materiał powinien jednak wskazywać źródło informacji i pozwalać powiązać je z obowiązanym.

Jeżeli część okoliczności jest sporna, należy przedstawić wersję zdarzeń chronologicznie i odnieść się do znanych zarzutów drugiej strony. Przemilczenie istotnego dokumentu może osłabić wiarygodność wniosku, zwłaszcza gdy dokument zostanie później przedstawiony przez obowiązanego.

Terminy, koszty i najważniejsze ryzyka

Termin rozpoznania wniosku

Wniosek o zabezpieczenie powinien zostać rozpoznany bezzwłocznie, nie później niż w terminie tygodnia od wpływu do sądu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jest to termin instrukcyjny, dlatego jego przekroczenie nie powoduje automatycznego uwzględnienia wniosku.

Jeżeli rozpoznanie wymaga rozprawy, powinna ona zostać wyznaczona tak, aby mogła odbyć się w terminie miesiąca od wpływu wniosku. Czas rozpoznania może się wydłużyć między innymi z powodu braków formalnych albo konieczności przekazania sprawy do właściwego sądu.

Termin na wniesienie pozwu

Po zabezpieczeniu udzielonym przed wszczęciem postępowania sąd wyznacza termin na wniesienie pozwu lub innego pisma rozpoczynającego sprawę. Termin ten nie może przekraczać dwóch tygodni. Pozew musi zostać wniesiony zgodnie z zakresem roszczenia wskazanym we wniosku o zabezpieczenie.

Zażalenie

Na postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie. Termin na jego wniesienie wynosi co do zasady tydzień i jest liczony zgodnie z zasadami dotyczącymi doręczenia postanowienia wraz z uzasadnieniem albo jego ogłoszenia lub doręczenia, gdy uzasadnienia się nie sporządza.

Upadek zabezpieczenia po zakończeniu sprawy

Zabezpieczenie nie trwa bezterminowo. Co do zasady upada po upływie dwóch miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego zabezpieczone roszczenie albo od prawomocnego odrzucenia środka zaskarżenia, chyba że sąd lub przepis szczególny określi inny termin albo uprawniony podejmie wymagane czynności egzekucyjne.

Przy zabezpieczeniu przez zajęcie rachunku, ruchomości, wynagrodzenia, wierzytelności lub innego prawa termin na podjęcie dalszych czynności jest krótszy i wynosi zasadniczo miesiąc. W przypadku hipoteki przymusowej ustanowionej na podstawie postanowienia o zabezpieczeniu wierzyciel powinien pamiętać o dwumiesięcznym terminie na wystąpienie o odpowiednią zmianę treści i podstawy wpisu po uzyskaniu prawomocnego tytułu.

Koszty

• Opłata sądowa od odrębnego wniosku o zabezpieczenie roszczenia majątkowego wynosi 100 zł.
• Wniosek o zabezpieczenie zgłoszony w piśmie rozpoczynającym postępowanie, na przykład w pozwie, nie podlega osobnej opłacie.
• Opłata od wniosku o wpis hipoteki do księgi wieczystej wynosi co do zasady 200 zł.
• Przy wykonaniu przez komornika zabezpieczenia roszczenia pieniężnego pobierana jest opłata stosunkowa w wysokości 5 procent wartości świadczenia podlegającego zabezpieczeniu.
• Mogą powstać dodatkowe wydatki komornicze, koszty odpisów, tłumaczeń, pełnomocnictwa oraz pomocy profesjonalnego pełnomocnika.

Odpowiedzialność za szkodę

Zabezpieczenie może istotnie ograniczyć działalność i płynność finansową obowiązanego. Jeżeli uprawniony nie wniesie pozwu w terminie, cofnie pozew, przegra sprawę lub postępowanie zakończy się w inny sposób wskazany w ustawie, obowiązany może dochodzić naprawienia szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia.

Roszczenie odszkodowawcze związane z wykonaniem zabezpieczenia należy dochodzić w terminie ustawowym, który zasadniczo wynosi rok od powstania podstawy odpowiedzialności. Z tego względu żądany środek i suma zabezpieczenia powinny odpowiadać rzeczywistemu ryzyku, a opis faktów musi być rzetelny.

Najczęstsze błędy

1. Opisanie tylko długu, bez interesu prawnego. Istnienie niezapłaconej należności nie dowodzi jeszcze, że przyszła egzekucja jest zagrożona.
2. Żądanie zakazu sprzedaży zamiast hipoteki. Przy pieniężnym roszczeniu i nieruchomości z księgą wieczystą właściwym środkiem jest zazwyczaj hipoteka przymusowa.
3. Brak wyliczenia sumy zabezpieczenia. Samo wskazanie wartości należności głównej może być niewystarczające, gdy żądanie obejmuje także odsetki i koszty.
4. Wskazanie majątku nienależącego do obowiązanego. Przed złożeniem wniosku trzeba zweryfikować aktualnego właściciela nieruchomości lub posiadacza prawa.
5. Posługiwanie się nieaktualnym odpisem księgi wieczystej. Nowe hipoteki, wzmianki lub zmiana właściciela mogą całkowicie zmienić ocenę skuteczności zabezpieczenia.
6. Żądanie nadmiernego zabezpieczenia. Blokowanie wielu składników majątku bez uzasadnienia może zostać uznane za nieproporcjonalne.
7. Brak szybkiego wykonania postanowienia. Korzystne postanowienie nie ochroni wierzyciela, jeśli nie zostanie skierowane do komornika lub sądu wieczystoksięgowego.
8. Przeoczenie terminu na wniesienie pozwu. Spóźnienie po zabezpieczeniu udzielonym przed procesem prowadzi do jego upadku.
9. Brak działań po prawomocnym wyroku. Zabezpieczenie może wygasnąć, jeśli wierzyciel w odpowiednim terminie nie rozpocznie egzekucji albo nie podejmie czynności dotyczących hipoteki.

FAQ

Czy można uzyskać zabezpieczenie przed wniesieniem pozwu?

Tak. Trzeba jednak określić przyszłe roszczenie i sąd właściwy do rozpoznania sprawy. Po udzieleniu zabezpieczenia sąd wyznaczy termin nie dłuższy niż dwa tygodnie na wniesienie pozwu lub innego pisma rozpoczynającego postępowanie.

Czy do zajęcia rachunku trzeba znać jego numer?

Znajomość numeru rachunku jest bardzo pomocna, ale nie zawsze stanowi warunek uzyskania zabezpieczenia. Na etapie wykonania można wskazać bank lub wystąpić do komornika o ustalenie rachunków w zakresie dostępnych mu narzędzi.

Czy hipoteka przymusowa uniemożliwia sprzedaż nieruchomości?

Nie. Właściciel może sprzedać nieruchomość obciążoną hipoteką, ale wpis co do zasady pozostaje w księdze wieczystej. Nabywca przejmuje nieruchomość z istniejącym obciążeniem.

Czy sąd może zabezpieczyć roszczenie jednocześnie na rachunku i nieruchomości?

Jest to możliwe, jeżeli wnioskodawca wykaże, że łączne zastosowanie środków jest potrzebne i nie prowadzi do nadmiernego obciążenia obowiązanego. Należy wskazać, dlaczego jeden sposób nie zapewnia wystarczającej ochrony.

Czy sama niezapłacona faktura wystarczy do zabezpieczenia?

Nie zawsze. Fakturę warto uzupełnić umową, zamówieniem, protokołem odbioru, korespondencją oraz dokumentami potwierdzającymi wykonanie świadczenia. Osobno trzeba wykazać interes prawny, chyba że znajduje zastosowanie szczególne domniemanie ustawowe.

Czy dłużnik może doprowadzić do uchylenia zabezpieczenia?

Tak. Może żądać uchylenia albo zmiany zabezpieczenia, gdy odpadnie lub zmieni się jego podstawa. Przy zabezpieczeniu roszczenia pieniężnego może także złożyć na rachunek depozytowy Ministra Finansów sumę zabezpieczenia wskazaną przez sąd, co prowadzi do upadku zabezpieczenia w ustawowym zakresie.

Co się stanie, jeśli wierzyciel przegra proces?

Zabezpieczenie upadnie, a obowiązany może dochodzić naprawienia szkody wyrządzonej jego wykonaniem, jeżeli zostały spełnione przesłanki ustawowe. Ryzyko to przemawia za precyzyjnym i proporcjonalnym formułowaniem wniosku.

Jak długo zabezpieczenie działa po prawomocnym wyroku?

Zależy to od sposobu zabezpieczenia. Zasadniczy termin wynosi dwa miesiące, lecz przy zajęciu rachunku, ruchomości, wynagrodzenia, wierzytelności lub innych praw konieczne czynności należy co do zasady podjąć w ciągu miesiąca. Szczególne zasady dotyczą również hipoteki przymusowej.

Podsumowanie

Skuteczny wniosek o zabezpieczenie powinien łączyć trzy elementy: wiarygodne wykazanie roszczenia, konkretne dowody zagrożenia oraz prawidłowo dobrany środek. Zajęcie rachunku służy zablokowaniu pieniędzy, hipoteka przymusowa zabezpiecza wierzytelność na nieruchomości, a zakaz sprzedaży znajduje zastosowanie tylko w określonych sytuacjach.

Przed złożeniem wniosku należy sprawdzić majątek obowiązanego, aktualne wpisy w księdze wieczystej, obliczyć sumę zabezpieczenia i przygotować dokumenty. Po otrzymaniu postanowienia trzeba niezwłocznie doprowadzić do jego wykonania oraz pilnować terminów na wniesienie pozwu i podjęcie czynności po prawomocnym zakończeniu sprawy.

Źródła

• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 730–746 oraz art. 747–755.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 42 i art. 69.
• Ustawa o kosztach komorniczych, w szczególności art. 17, art. 22 i art. 31.
• Ustawa o księgach wieczystych i hipotece, w szczególności art. 110–111².