Bezpodstawne wzbogacenie – kiedy można żądać zwrotu pieniędzy lub nakładów?

Masz podobny problem prawny?

Opisz sprawę i otrzymaj wycenę porady od prawnika. Samo zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.

Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Pracujemy 7 dni w tygodniu

Bezpodstawne wzbogacenie nie jest prostą zasadą, zgodnie z którą każda osoba, która wydała pieniądze z korzyścią dla kogoś innego, może automatycznie odzyskać całą wydaną kwotę. Przepisy chronią przed nieuzasadnionym przesunięciem majątkowym, ale nie zastępują roszczeń wynikających z umowy, prawa rzeczowego, najmu, współwłasności ani rozliczeń rodzinnych.

Dlatego pierwszym krokiem powinno być ustalenie, z jakiego zdarzenia wynika przekazanie pieniędzy lub wykonanie prac. Dopiero potem można ocenić, czy właściwą podstawą będzie art. 405 Kodeksu cywilnego, przepisy o świadczeniu nienależnym, czy regulacja szczególna.

Bezpodstawne wzbogacenie – kiedy temat ma znaczenie w praktyce?

Problem pojawia się najczęściej wtedy, gdy doszło do przesunięcia majątkowego, ale nie istnieje ważna umowa ani inna podstawa pozwalająca odbiorcy zachować korzyść. Typowe sytuacje to omyłkowy przelew, zapłata długu za inną osobę, wpłata wykonana na podstawie nieważnej umowy, zaliczka po definitywnym upadku planowanego przedsięwzięcia albo sfinansowanie prac w nieruchomości należącej do kogoś innego.

W praktyce wiele sporów dotyczy nieruchomości. Osoba finansuje budowę, remont lub rozbudowę, ale nie staje się właścicielem. W takim przypadku trzeba odróżnić roszczenie o pieniądze od roszczeń rzeczowych oraz zasad rozliczania posiadacza, najemcy, współwłaściciela albo małżonka. Szczególnej analizy wymaga zwłaszcza budynek na cudzym gruncie, ponieważ znaczenie mogą mieć nie tylko przepisy o wzbogaceniu, lecz także art. 231 Kodeksu cywilnego.

Podobnie nie można automatycznie sprowadzać do art. 405 Kodeksu cywilnego wszystkich rozliczeń po rozpadzie związku. Inaczej może wyglądać rozliczenie nakładów na dom po rozwodzie, a inaczej spór obejmujący konkubinat, wspólne dziecko i budowę domu. Decydują między innymi tytuł własności, treść uzgodnień, źródło środków, cel świadczeń i to, czy plan stron został ostatecznie zrealizowany.

Roszczenie z bezpodstawnego wzbogacenia może być aktualne również wtedy, gdy:

• zapłacono dwa razy tę samą fakturę;
• przelano pieniądze niewłaściwemu odbiorcy;
• świadczenie spełniono na podstawie nieważnej czynności prawnej;
• podstawa zapłaty później odpadła, na przykład wskutek skutecznego rozwiązania lub upadku umowy;
• zamierzony i uzgodniony cel świadczenia nie został osiągnięty;
• jedna osoba pokryła koszty, które bez podstawy prawnej obciążały inną osobę;
• właściciel zachował trwałą korzyść wynikającą z cudzych nakładów, a rozliczenia nie reguluje skuteczna umowa ani przepis szczególny.

Podstawa prawna i najważniejsze pojęcia

Zgodnie z art. 405 Kodeksu cywilnego osoba, która bez podstawy prawnej uzyskała korzyść majątkową kosztem innej osoby, powinna wydać korzyść w naturze, a gdy nie jest to możliwe – zwrócić jej wartość. Przedmiotem żądania może być zatem rzecz, pieniądze, zaoszczędzony wydatek, zwiększenie wartości nieruchomości albo inna wymierna korzyść majątkowa.

Wzbogacenie i zubożenie

Wzbogacenie oznacza poprawę sytuacji majątkowej pozwanego. Może polegać nie tylko na otrzymaniu pieniędzy, ale również na zwiększeniu wartości rzeczy, uzyskaniu prawa, zwolnieniu z długu lub uniknięciu wydatku, który normalnie musiałby zostać poniesiony.

Zubożenie to odpowiadające temu pogorszenie sytuacji majątkowej osoby dochodzącej roszczenia. Nie zawsze będzie równe wzbogaceniu. Jeżeli ktoś wydał 120 000 zł na przebudowę cudzego domu, lecz wartość nieruchomości wzrosła tylko o 70 000 zł, sąd może uznać, że granicą rozliczenia jest rzeczywiście zachowana korzyść, a nie suma wszystkich rachunków.

Brak podstawy prawnej

Korzyść jest bezpodstawna, gdy nie istnieje ważna i skuteczna podstawa jej uzyskania albo zatrzymania. Taką podstawą może być umowa, przepis ustawy, prawomocne orzeczenie, decyzja administracyjna lub inne zdarzenie prawne. Jeżeli strony zawarły ważną umowę regulującą rozliczenia, roszczenia należy co do zasady wywodzić z tej umowy, a nie z art. 405 Kodeksu cywilnego.

Świadczenie nienależne

Świadczenie nienależne jest szczególną postacią bezpodstawnego wzbogacenia. Zgodnie z art. 410 Kodeksu cywilnego występuje między innymi wtedy, gdy płacący nie był zobowiązany, świadczył na rzecz niewłaściwej osoby, podstawa świadczenia odpadła, zamierzony cel nie został osiągnięty albo czynność zobowiązująca była nieważna.

Przykładowo omyłkowy przelew na cudzy rachunek najczęściej jest świadczeniem nienależnym. Inaczej ocenia się natomiast dobrowolny prezent, wykonanie ważnej umowy darowizny albo świadome spełnienie świadczenia mimo wiedzy, że nie istnieje obowiązek zapłaty. W tych przypadkach mogą działać wyjątki wyłączające zwrot.

Warunki, przesłanki i wyjątki

Aby żądanie mogło zostać uwzględnione, trzeba wykazać łącznie:

1. uzyskanie przez pozwanego konkretnej korzyści majątkowej;
2. zubożenie powoda;
3. wspólne źródło lub powiązanie obu przesunięć majątkowych;
4. brak podstawy prawnej pozwalającej pozwanemu zachować korzyść;
5. zakres nadal istniejącego obowiązku zwrotu.

Kiedy pierwszeństwo mają inne przepisy?

Bezpodstawne wzbogacenie ma często charakter uzupełniający. Nie należy wybierać tej podstawy tylko dlatego, że wydaje się prostsza. Przed skierowaniem żądania trzeba sprawdzić, czy sprawy nie regulują wprost:

• postanowienia umowy, w tym zasady zwrotu zaliczki, rozliczenia robót lub rozwiązania współpracy;
• przepisy o skutkach odstąpienia od umowy albo nieważności czynności;
• art. 224–230 Kodeksu cywilnego dotyczące rozliczeń właściciela z posiadaczem;
• art. 231 Kodeksu cywilnego dotyczący budynku lub urządzenia wzniesionego na cudzym gruncie;
• art. 676 i 677 Kodeksu cywilnego dotyczące ulepszeń rzeczy najętej i rocznego terminu przedawnienia po jej zwrocie;
• przepisy o współwłasności i rozliczeniu wydatków na rzecz wspólną;
• przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące majątku małżonków;
• przepisy konsumenckie i kontraktowe przewidujące odrębne środki ochrony.

Jeżeli istnieje szczególna podstawa rozliczenia, błędne oparcie pozwu wyłącznie na bezpodstawnym wzbogaceniu może utrudnić wykazanie roszczenia, doprowadzić do pominięcia krótszego terminu albo spowodować oddalenie powództwa.

Zużycie lub utrata korzyści

Na podstawie art. 409 Kodeksu cywilnego obowiązek zwrotu może wygasnąć, jeżeli wzbogacony zużył lub utracił korzyść w taki sposób, że nie jest już wzbogacony. Nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że pieniądze zostały wydane. Jeżeli dzięki nim pozwany spłacił własny dług, kupił rzecz, zwiększył oszczędności albo pokrył wydatek, który i tak musiałby ponieść, korzyść może nadal istnieć.

Obrona oparta na zużyciu nie działa także wtedy, gdy odbiorca, wyzbywając się korzyści, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Znaczenie ma więc moment otrzymania wezwania, informacja o pomyłce, wiedza o nieważności umowy lub świadomość, że cel wpłaty nie zostanie osiągnięty.

Kiedy zwrot świadczenia jest wyłączony?

Art. 411 Kodeksu cywilnego przewiduje przypadki, w których nie można żądać zwrotu świadczenia. Dotyczy to między innymi sytuacji, gdy świadczący wiedział, że nie był zobowiązany, chyba że zastrzegł zwrot, działał w celu uniknięcia przymusu albo wykonywał nieważną czynność prawną. Zwrot może być wyłączony również wtedy, gdy świadczenie odpowiada zasadom współżycia społecznego, zaspokaja przedawnione roszczenie albo zostało spełnione przed terminem wymagalności.

Wyjątki należy interpretować w kontekście konkretnej sprawy. Sam fakt dobrowolnej zapłaty nie oznacza automatycznie wiedzy o braku obowiązku. Z kolei osoba, która świadomie finansowała cudzą nieruchomość jako prezent, może mieć trudność z późniejszym wykazaniem, że właściciel powinien zwrócić wartość nakładów.

Procedura albo sposób postępowania krok po kroku

Krok 1: ustal zdarzenie, z którego wynika korzyść

Najpierw odtwórz chronologię. Ustal, kto, komu, kiedy i dlaczego przekazał pieniądze, materiały lub pracę. Zapisz, jakie były uzgodnienia stron, co miało nastąpić w zamian, czy cel został osiągnięty oraz kiedy okazało się, że druga osoba nie ma podstawy do zatrzymania korzyści.

W sprawach o nakłady ustal dodatkowo, kto jest właścicielem rzeczy lub nieruchomości, jaki tytuł prawny miał inwestujący, czy strony były małżonkami, współwłaścicielami, najemcą i wynajmującym, posiadaczem i właścicielem czy partnerami pozostającymi w nieformalnym związku.

Krok 2: wybierz prawidłową podstawę roszczenia

Sprawdź umowy, aneksy, wiadomości i przepisy szczególne. Roszczenie z art. 405 lub art. 410 Kodeksu cywilnego powinno odpowiadać rzeczywistemu źródłu sporu. W pozwie można przedstawić alternatywną ocenę prawną, ale fakty muszą być opisane jasno i kompletnie.

Krok 3: określ przedmiot i wysokość żądania

Przy omyłkowej wpłacie punktem wyjścia jest przekazana kwota. Przy nakładach trzeba ustalić, czy żąda się wydania konkretnej korzyści, zwrotu wartości materiałów, wartości wykonanych prac czy kwoty odpowiadającej wzrostowi wartości rzeczy. W sporach o nieruchomości często potrzebna jest opinia rzeczoznawcy lub biegłego, ponieważ faktury pokazują koszt, ale nie zawsze rozmiar wzbogacenia właściciela.

Do kwoty głównej można doliczyć odsetki ustawowe za opóźnienie. Jeżeli termin zwrotu nie wynikał wcześniej z umowy ani z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno zostać spełnione niezwłocznie po skutecznym wezwaniu. Dlatego w wezwaniu trzeba wyznaczyć konkretny, rozsądny termin zapłaty.

Krok 4: wyślij wezwanie do zapłaty lub wydania korzyści

Wezwanie kieruje się bezpośrednio do osoby wzbogaconej. Powinno zawierać:

• dane stron;
• opis zdarzenia i daty uzyskania korzyści;
• wskazanie, dlaczego brak jest podstawy prawnej do jej zatrzymania;
• dokładne żądanie wydania korzyści albo zapłaty oznaczonej kwoty;
• sposób obliczenia kwoty;
• termin wykonania, na przykład 7 lub 14 dni od doręczenia;
• numer rachunku albo sposób wydania rzeczy;
• informację o naliczaniu odsetek i możliwości skierowania sprawy do sądu;
• podpis oraz wykaz najważniejszych załączników.

Wezwanie najlepiej wysłać w sposób pozwalający wykazać doręczenie, na przykład listem poleconym za potwierdzeniem odbioru, przesyłką kurierską albo na uzgodniony adres elektroniczny z potwierdzeniem odbioru. Samo wezwanie jest ważnym dowodem wymagalności i opóźnienia, ale co do zasady nie przerywa przedawnienia.

Krok 5: rozważ ugodę lub mediację

Jeżeli spór dotyczy wyceny nakładów albo wieloletnich rozliczeń, ugoda może być korzystniejsza niż proces. Powinna dokładnie określać kwotę, terminy, raty, odsetki, zabezpieczenie i skutki braku płatności. Mediacja objęta umową zawiesza bieg przedawnienia na czas jej trwania. Podobny skutek ma postępowanie pojednawcze wywołane wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej.

Krok 6: przygotuj i złóż pozew

Jeżeli druga strona odmawia dobrowolnego rozliczenia, roszczenia dochodzi się przed sądem cywilnym. Co do zasady pozew składa się do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania pozwanego, a gdy pozwanym jest osoba prawna lub inny podmiot niebędący osobą fizyczną – dla jego siedziby.

Sprawę o prawa majątkowe rozpoznaje sąd rejonowy, jeżeli wartość przedmiotu sporu nie przewyższa 100 000 zł. Gdy wartość jest wyższa, właściwy jest zasadniczo sąd okręgowy. Przed wniesieniem pozwu trzeba sprawdzić, czy w konkretnym stanie faktycznym nie działa właściwość przemienna albo wyłączna.

Pozew powinien zawierać dokładne żądanie, kwotę, datę wymagalności, opis faktów, wnioski dowodowe, informację o próbie mediacji lub innym pozasądowym rozwiązaniu sporu, podpis oraz odpisy dla pozostałych stron. Nie ma jednego obowiązkowego urzędowego formularza dla typowego pozwu o bezpodstawne wzbogacenie.

Krok 7: wykonaj wyrok albo ugodę

Jeżeli pozwany nie wykona dobrowolnie prawomocnego wyroku, nakazu zapłaty albo ugody sądowej, po uzyskaniu tytułu wykonawczego można skierować wniosek egzekucyjny do komornika. Wcześniej warto ustalić majątek dłużnika, w szczególności rachunki, wynagrodzenie, wierzytelności, ruchomości i nieruchomości.

Dokumenty, dowody i rozliczenia

Ciężar wykazania faktów spoczywa przede wszystkim na osobie dochodzącej zwrotu. Sąd nie przyjmie automatycznie, że każdy przelew albo każda faktura oznacza bezpodstawne wzbogacenie. Dowody powinny tworzyć spójną historię: skąd pochodziły środki, jaki był cel, kto uzyskał korzyść, dlaczego podstawa odpadła oraz jaka wartość pozostała po stronie pozwanego.

Jak wykazać wysokość roszczenia?

W sprawie o zwrot konkretnej omyłkowej płatności wyliczenie jest zwykle proste. Trudniej jest przy nakładach. Trzeba odróżnić:

• koszt poniesiony przez powoda;
• wartość wykonanych prac i materiałów;
• wzrost wartości rzeczy lub nieruchomości;
• korzyść nadal istniejącą w chwili rozliczenia;
• część korzyści pokrytą przez pozwanego lub inne osoby.

Nie wszystkie wydatki zwiększają wartość majątku pozwanego w takim samym stopniu. Koszt projektu, transportu, prac poprawkowych lub elementów zużytych może być wyższy niż ich wpływ na wartość końcową. Z drugiej strony własna praca powoda może mieć wartość mimo braku faktury, jeżeli jej zakres i rezultat zostaną wiarygodnie wykazane.

Terminy, koszty i najważniejsze ryzyka

Przedawnienie roszczenia

Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, ogólny termin przedawnienia wynosi 6 lat. Dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej wynosi 3 lata. Koniec terminu przypada zasadniczo na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata.

Nie wolno jednak liczyć terminu mechanicznie od dnia wysłania wezwania. Zgodnie z art. 120 Kodeksu cywilnego, jeżeli wymagalność zależy od działania wierzyciela, bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby wierzyciel podjął tę czynność w najwcześniej możliwym terminie. Odkładanie wezwania przez kilka lat nie przesuwa więc automatycznie początku przedawnienia.

Przepisy szczególne mogą przewidywać krótszy termin. Przykładowo roszczenia najemcy o zwrot nakładów na rzecz przedawniają się co do zasady z upływem roku od dnia zwrotu rzeczy. W rozliczeniach małżonków bieg przedawnienia roszczeń jednego małżonka przeciwko drugiemu jest zawieszony przez czas trwania małżeństwa.

Zwykłe wezwanie do zapłaty nie przerywa biegu przedawnienia. Przerwanie może nastąpić między innymi wskutek czynności przed sądem podjętej bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia albo wskutek uznania roszczenia przez dłużnika. Mediacja i postępowanie pojednawcze zawieszają bieg na czas ich trwania.

Opłata od pozwu

W sprawie o zapłatę opłata zależy od wartości przedmiotu sporu:

Do opłaty mogą dojść zaliczki na opinię biegłego, koszty tłumaczeń, dojazdu świadków i pełnomocnika. Zasadą jest, że strona przegrywająca zwraca przeciwnikowi niezbędne koszty procesu, ale przy częściowym uwzględnieniu żądania koszty mogą zostać stosunkowo rozdzielone.

Najważniejsze ryzyka procesowe

• Błędny pozwany: zapłata trafiła na rachunek jednej osoby, ale korzyść uzyskał ktoś inny albo została nieodpłatnie przekazana osobie trzeciej.
• Niewłaściwa podstawa prawna: sprawę reguluje umowa lub przepis szczególny, którego termin i zasady są odmienne.
• Zawyżenie roszczenia: suma faktur przewyższa rzeczywiste wzbogacenie, co prowadzi do częściowego oddalenia i rozdzielenia kosztów.
• Przedawnienie: wierzyciel błędnie zakłada, że termin biegnie dopiero od późnego wezwania.
• Brak dowodu celu: pozwany twierdzi, że pieniądze były prezentem, darowizną, udziałem w kosztach życia albo wykonaniem ustnego porozumienia.
• Zużycie korzyści: pozwany podnosi, że nie jest już wzbogacony i nie powinien był liczyć się ze zwrotem.
• Niewypłacalność: nawet korzystny wyrok nie gwarantuje odzyskania pieniędzy, jeżeli dłużnik nie ma majątku.

Najczęstsze błędy

1. Żądanie automatycznego zwrotu wszystkich wydatków. Wysokość roszczenia może zależeć od wartości korzyści, a nie tylko od kosztu poniesionego przez powoda.
2. Pomijanie treści umowy. Ważna umowa może stanowić podstawę zatrzymania świadczenia albo przewidywać własny sposób rozliczenia.
3. Mylenie bezpodstawnego wzbogacenia z odszkodowaniem. Przy wzbogaceniu nie trzeba zawsze wykazywać winy, ale trzeba wykazać korzyść i brak podstawy prawnej. Odszkodowanie służy naprawieniu szkody i opiera się na innych przesłankach.
4. Brak rozróżnienia między zaliczką a zadatkiem. Skutki rozwiązania lub niewykonania umowy mogą być odmienne, dlatego nie każda wpłata podlega prostemu zwrotowi jako świadczenie nienależne.
5. Wysyłanie ogólnego wezwania. Pismo bez kwoty, podstawy, terminu i wyliczenia utrudnia ustalenie opóźnienia oraz późniejsze przedstawienie sprawy w sądzie.
6. Oparcie sprawy wyłącznie na zeznaniach bliskich. Świadkowie są ważni, lecz dokumenty, przelewy i korespondencja zwykle mają większą wartość dowodową.
7. Brak dowodu doręczenia. Bez niego trudniej wykazać, od kiedy pozwany miał obowiązek zapłaty i od kiedy należą się odsetki.
8. Zwlekanie z pozwem po bezskutecznym wezwaniu. Negocjacje prowadzone bez formalnej mediacji nie muszą zatrzymywać biegu przedawnienia.

FAQ

Czy można odzyskać pieniądze przelane na zły rachunek?

Tak. Omyłkowy przelew jest zwykle świadczeniem nienależnym. Trzeba niezwłocznie zawiadomić bank i odbiorcę, zażądać zwrotu oraz zachować potwierdzenie przelewu i korespondencję. Bank nie może samodzielnie zabrać środków z rachunku odbiorcy bez podstawy prawnej, ale może uruchomić procedurę kontaktu z odbiorcą.

Czy faktury wystarczą do odzyskania nakładów?

Nie zawsze. Faktury potwierdzają koszty, ale nie przesądzają, kto je faktycznie poniósł, jaki był cel wydatków ani o ile wzrosła wartość rzeczy. W sprawie o nakłady często potrzebne są przelewy, korespondencja, fotografie, świadkowie i opinia biegłego.

Czy można żądać zwrotu, gdy nie było pisemnej umowy?

Tak, brak pisemnej umowy nie wyklucza roszczenia. Trzeba jednak ustalić, czy strony zawarły umowę ustną lub dorozumianą. Jeżeli taka umowa istniała, może stanowić podstawę rozliczenia. Jeżeli nie istniała albo okazała się nieważna, możliwe jest zastosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Czy odbiorca może odmówić zwrotu, bo wydał pieniądze?

Nie zawsze. Musi wykazać, że zużył lub utracił korzyść i nie jest już wzbogacony. Obrona nie działa, jeżeli za pieniądze kupił rzecz, spłacił własny dług, zaoszczędził konieczny wydatek albo powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Od kiedy można żądać odsetek?

Gdy termin zwrotu nie był wcześniej oznaczony, odsetki ustawowe za opóźnienie można zwykle naliczać po upływie terminu wyznaczonego w skutecznie doręczonym wezwaniu. W pozwie trzeba wskazać datę wymagalności i sposób jej ustalenia.

Czy przed pozwem trzeba wysłać wezwanie do zapłaty?

Nie w każdej sprawie jest to formalny warunek wniesienia pozwu, ale wezwanie jest zdecydowanie zalecane. Ustala termin wykonania, pozwala naliczać odsetki, może doprowadzić do ugody i ogranicza ryzyko, że pozwany uzna roszczenie przy pierwszej czynności i zażąda zwrotu kosztów procesu.

Jaki jest termin przedawnienia?

Najczęściej 6 lat, a dla roszczeń związanych z działalnością gospodarczą 3 lata. Przepisy szczególne mogą przewidywać krótszy termin. Początek biegu zależy od chwili, w której roszczenie stało się lub mogło najwcześniej stać się wymagalne, dlatego powinien być ustalony na podstawie chronologii konkretnej sprawy.

Czy sąd zasądzi całą wartość poniesionych nakładów?

Nie ma takiej automatycznej zasady. Sąd może badać zakres rzeczywistego wzbogacenia, jego aktualną wartość, stopień zużycia, udział pozwanego w kosztach oraz to, czy część wydatków była prezentem, zwykłym kosztem wspólnego życia albo wynikała z innej podstawy prawnej.

Podsumowanie

Skuteczne dochodzenie zwrotu pieniędzy lub nakładów wymaga czegoś więcej niż wykazania własnych wydatków. Trzeba ustalić, kto uzyskał korzyść, dlaczego nie ma podstawy do jej zatrzymania, jaka jest jej rzeczywista wartość i czy sprawy nie regulują przepisy szczególne.

Najbezpieczniejsza kolejność to zebranie dokumentów, analiza podstawy prawnej, obliczenie roszczenia, sprawdzenie przedawnienia, wysłanie precyzyjnego wezwania i dopiero potem decyzja o ugodzie, mediacji albo pozwie. W sprawach dotyczących nieruchomości i znacznych nakładów szczególnie ważna jest prawidłowa wycena oraz właściwe wskazanie pozwanego.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 6, art. 117–124, art. 224–231, art. 405–414, art. 455, art. 481 oraz art. 676–677.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 16–17, art. 27–30, art. 98–102 oraz art. 187.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13.