Spadek z zagranicy – jurysdykcja, prawo właściwe i europejskie poświadczenie spadkowe

Sprawa spadkowa staje się transgraniczna, gdy zmarły mieszkał w innym państwie, posiadał zagraniczny rachunek lub nieruchomość, miał kilka obywatelstw, sporządził testament za granicą albo gdy spadkobiercy mieszkają w różnych krajach. W takiej sytuacji nie należy zaczynać od pytania, gdzie znajduje się najcenniejszy składnik majątku. Najpierw trzeba ustalić podstawę jurysdykcji i prawo rządzące spadkiem jako całością.

Spadek z zagranicy – kiedy temat ma znaczenie w praktyce?

Reguły międzynarodowe mają znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy co najmniej jeden istotny element sprawy łączy się z innym państwem. Typowe sytuacje to śmierć Polaka stale mieszkającego w Niemczech, dziedziczenie rachunku bankowego we Francji, mieszkanie w Polsce należące do osoby żyjącej od wielu lat w Hiszpanii albo testament sporządzony przez osobę posiadającą dwa obywatelstwa.

W praktyce trzeba rozdzielić cztery zagadnienia:

• jurysdykcję, czyli ustalenie, organy którego państwa mogą prowadzić sprawę spadkową;
• prawo właściwe, czyli przepisy którego państwa rozstrzygają o kręgu spadkobierców, udziałach, testamencie, zachowku oraz przyjęciu lub odrzuceniu spadku;
• dokument legitymacyjny, którym spadkobierca wykaże swoje prawa, na przykład orzeczenie, akt poświadczenia dziedziczenia albo europejskie poświadczenie spadkowe;
• formalności lokalne, czyli czynności wymagane przez bank, rejestr nieruchomości, urząd skarbowy lub inny organ w państwie położenia majątku.

Jeżeli istnieje ryzyko zadłużenia, trzeba równolegle sprawdzić zasady dotyczące odrzucenia spadku i uniknięcia długów spadkowych. Po zakończeniu właściwego postępowania podstawowym dokumentem krajowym może być postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Odrębnej analizy wymagają także obowiązki podatkowe po odrzuceniu spadku, ponieważ prawo podatkowe nie jest objęte unijnym rozporządzeniem spadkowym.

Podstawa prawna i najważniejsze pojęcia

Podstawowym aktem dla większości transgranicznych spraw spadkowych w Unii Europejskiej jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Stosuje się je do dziedziczenia po osobach, które zmarły 17 sierpnia 2015 r. lub później. Rozporządzenie nie obowiązuje w Danii i Irlandii. Nie reguluje również podatków, ceł, administracyjnych obowiązków rejestracyjnych ani wszystkich kwestii związanych z ustrojem majątkowym małżeńskim.

Najważniejsze pojęcia można uporządkować następująco:

Rozporządzenie przyjmuje zasadę jedności spadku. Co do zasady jedno prawo powinno regulować dziedziczenie całego majątku, niezależnie od tego, czy poszczególne składniki znajdują się w kilku państwach. Nie oznacza to jednak, że wszystkie czynności techniczne wykonuje się według tego samego prawa. Wpis do polskiej księgi wieczystej podlega polskim regułom rejestrowym, a zagraniczny bank może wymagać dokumentów i formularzy zgodnych z prawem państwa swojej siedziby.

Warunki, przesłanki i wyjątki

Zasadą jest jurysdykcja organów państwa, w którym zmarły miał ostatnie miejsce zwykłego pobytu. Najczęściej prawo tego samego państwa będzie również prawem właściwym dla spadku. Od tej konstrukcji istnieją jednak ważne wyjątki.

• Jeżeli z całokształtu okoliczności wynika, że w chwili śmierci zmarły był wyraźnie silniej związany z innym państwem, wyjątkowo może zostać zastosowane prawo tego innego państwa.
• Spadkodawca może wybrać prawo państwa swojego obywatelstwa. Przy kilku obywatelstwach może wybrać prawo dowolnego państwa, którego był obywatelem w chwili wyboru lub śmierci.
• Wybór prawa państwa członkowskiego może umożliwić zainteresowanym zawarcie pisemnej umowy o właściwość sądów tego państwa, ale sam zapis testamentowy o prawie właściwym nie zawsze wystarcza do zmiany jurysdykcji.
• Jeżeli zmarły mieszkał poza państwami uczestniczącymi w rozporządzeniu, jurysdykcja może wyjątkowo powstać w państwie członkowskim, w którym znajduje się majątek, zwłaszcza gdy zmarły miał obywatelstwo tego państwa albo wcześniej miał tam zwykły pobyt i od jego zmiany nie upłynęło więcej niż pięć lat.
• W skrajnych przypadkach może działać forum konieczności, gdy postępowanie w państwie trzecim jest niemożliwe lub nie można rozsądnie oczekiwać jego wszczęcia, a sprawa ma wystarczający związek z państwem członkowskim.

W sprawach obejmujących państwo trzecie trzeba dodatkowo ocenić, czy orzeczenie albo EPS zostaną tam uznane. Rozporządzenie zapewnia skutki EPS w państwach uczestniczących w systemie, lecz nie narzuca ich państwom spoza tego systemu. W takim państwie mogą być potrzebne odrębne postępowanie, lokalny dokument spadkowy, legalizacja albo dodatkowe poświadczenia.

Procedura albo sposób postępowania krok po kroku

Bezpieczne prowadzenie sprawy wymaga zachowania właściwej kolejności. Rozpoczęcie postępowania w przypadkowym państwie może prowadzić do odmowy, równoległych spraw, dodatkowych tłumaczeń i kosztów.

1. Ustal datę śmierci. Sprawdź, czy stosuje się rozporządzenie nr 650/2012, czy wcześniejsze reguły kolizyjne.
2. Odtwórz centrum życia zmarłego. Zbierz informacje o mieszkaniu, rodzinie, pracy, podatkach, ubezpieczeniu, rachunkach i długości pobytu w poszczególnych państwach.
3. Sprawdź testament i wybór prawa. Ustal, czy testament zawiera wyraźny wybór prawa albo czy taki wybór wynika jednoznacznie z jego treści.
4. Zrób spis majątku i długów. Oddziel nieruchomości, rachunki bankowe, udziały, pojazdy, wierzytelności, zobowiązania i majątek wymagający wpisu do rejestru.
5. Ustal właściwy organ. Może nim być sąd lub inny organ państwa ostatniego zwykłego pobytu, a w Polsce w odpowiednich warunkach sąd albo notariusz.
6. Wybierz potrzebny dokument. EPS jest przydatne, gdy prawa mają być wykazywane w innym państwie uczestniczącym. W prostszej sprawie wystarczające może być krajowe orzeczenie albo akt poświadczenia dziedziczenia wraz z wymaganym zaświadczeniem lub tłumaczeniem.
7. Złóż wniosek i dowody. Wskaż spadkodawcę, zainteresowanych, podstawę dziedziczenia, prawo właściwe, składniki majątku oraz zakres praw, które mają być poświadczone.
8. Po uzyskaniu dokumentu wykonaj formalności lokalne. Zgłoś się do banku, rejestru nieruchomości, spółki, ubezpieczyciela i organu podatkowego zgodnie z wymaganiami każdego państwa.

Wniosek o EPS może zostać przygotowany na formularzu unijnym, ale należy dołączyć dokumenty potrzebne do wykazania wskazywanych w nim okoliczności. Organ bada jurysdykcję, prawo właściwe, podstawę dziedziczenia i zakres uprawnień. Jeżeli występuje spór co do testamentu, kręgu spadkobierców albo treści prawa obcego, postępowanie notarialne może nie być odpowiednią drogą i konieczne może okazać się rozstrzygnięcie sądowe.

Dokumenty, dowody i rozliczenia

Zakres dokumentów zależy od państwa prowadzącego sprawę, prawa właściwego i celu, w jakim dokument ma zostać użyty. Nie należy zakładać, że jeden zagraniczny akt wystarczy we wszystkich instytucjach.

Dokument zagraniczny może wymagać tłumaczenia przez tłumacza przysięgłego albo tłumacza akceptowanego w państwie użycia. Apostille lub legalizacja nie zawsze są konieczne. W obrocie unijnym część dokumentów stanu cywilnego korzysta z uproszczeń, a umowy międzynarodowe mogą znosić dalsze poświadczenia. Zawsze trzeba jednak sprawdzić konkretny rodzaj dokumentu, państwo pochodzenia i wymagania instytucji, która ma go przyjąć.

Okoliczności sporne należy wykazywać dowodami odnoszącymi się do rzeczywistego życia zmarłego. Przy sporze o zwykły pobyt znaczenie może mieć nie tylko długość pobytu, lecz także jego cel, regularność, miejsce zamieszkania rodziny, aktywność zawodowa, leczenie, podatki, ubezpieczenie oraz zamiar utrzymania trwałego centrum życiowego.

Terminy, koszty i najważniejsze ryzyka

W sprawie transgranicznej równolegle biegną terminy wynikające z różnych porządków prawnych. Wszczęcie postępowania spadkowego nie zawsze zatrzymuje termin na odrzucenie spadku ani termin podatkowy.

• Odrzucenie spadku według prawa polskiego: co do zasady 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia powoduje co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jeżeli właściwe jest prawo obce, termin i skutki mogą być inne.
• Poświadczony odpis EPS: standardowo jest ważny przez 6 miesięcy, chyba że organ w należycie uzasadnionym przypadku określi dłuższy okres. Po upływie terminu można wystąpić o przedłużenie albo nowy odpis.
• SD-Z2: przy korzystaniu ze zwolnienia dla najbliższej rodziny termin wynosi zasadniczo 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania EPS. Każdy nabywca składa zgłoszenie oddzielnie.
• Wniosek sądowy o wydanie EPS w Polsce: opłata stała wynosi 300 zł, a dodatkowo pobierana jest opłata za wpis w Rejestrze Spadkowym w wysokości 5 zł.
• Czynności notarialne dotyczące EPS: maksymalna stawka taksy za zasadnicze czynności wynosi 400 zł, do czego mogą dojść VAT, koszty wypisów, tłumaczeń, informacji i innych wydatków.

Od 7 stycznia 2026 r. przepisy przewidują w określonych sytuacjach możliwość przywrócenia terminu do zgłoszenia SD-Z2, jeżeli uchybienie nastąpiło bez winy podatnika. Wniosek wymaga wykazania braku winy i zachowania krótkiego terminu od ustania przeszkody. Nie należy traktować tej instytucji jako zwykłego sposobu naprawienia zaniedbania.

Największe ryzyka to przyjęcie błędnego państwa jurysdykcji, pominięcie wyboru prawa w testamencie, niewykazanie zwykłego pobytu, przekroczenie terminu na odrzucenie spadku, użycie nieważnego już odpisu EPS, brak ujawnienia zagranicznego postępowania oraz założenie, że unijny dokument automatycznie spełnia wszystkie wymagania banku lub rejestru.

Ostatnie miejsce zwykłego pobytu zmarłego

Ostatnie miejsce zwykłego pobytu jest pojęciem faktycznym. Nie jest nim automatycznie adres zameldowania, adres w dowodzie osobistym, państwo obywatelstwa ani miejsce śmierci. Organ powinien ocenić całokształt życia zmarłego w latach poprzedzających śmierć oraz okoliczności samej śmierci.

Znaczenie mają w szczególności:

• czas, ciągłość i regularność pobytu w danym państwie;
• miejsce zamieszkania małżonka, partnera i najbliższej rodziny;
• miejsce pracy, prowadzenia działalności i uzyskiwania dochodów;
• podleganie podatkom, ubezpieczeniom i opiece zdrowotnej;
• posiadanie i sposób korzystania z mieszkania;
• relacje społeczne i rzeczywisty zamiar utrzymywania centrum życia.

Pracownik wysłany na kilka miesięcy za granicę może zachować zwykły pobyt w Polsce, jeżeli jego centrum rodzinne i życiowe pozostało w kraju. Z kolei osoba formalnie zameldowana w Polsce, ale od wielu lat mieszkająca, pracująca, lecząca się i utrzymująca rodzinę za granicą, może mieć zwykły pobyt w państwie zagranicznym.

Trudne są przypadki osób żyjących na zmianę w dwóch państwach, pracowników transgranicznych, emerytów spędzających część roku za granicą oraz osób, które krótko przed śmiercią przeniosły się z przyczyn zdrowotnych. Wtedy trzeba ustalić charakter i cel pobytu, a nie ograniczać się do liczby dni.

Wybór prawa ojczystego w testamencie

Spadkodawca może wybrać dla całego spadku prawo państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru albo w chwili śmierci. Przy kilku obywatelstwach dopuszczalny jest wybór prawa któregokolwiek z tych państw.

Najbezpieczniejszy jest wyraźny zapis w testamencie, na przykład wskazujący, że do całości dziedziczenia ma być stosowane prawo polskie. Wybór może także wynikać z postanowień testamentu, ale wtedy rośnie ryzyko sporu interpretacyjnego. Sam fakt sporządzenia testamentu przed polskim notariuszem lub użycia polskich pojęć prawnych nie zawsze przesądza o skutecznym wyborze prawa.

Wybrane prawo reguluje spadek jako całość, w tym krąg spadkobierców, udziały, wydziedziczenie, zachowek, odpowiedzialność za długi oraz skutki przyjęcia lub odrzucenia spadku. Nie obejmuje jednak wszystkich zagadnień majątkowych i podatkowych. Przed ustaleniem masy spadkowej może być konieczne rozliczenie ustroju majątkowego małżeńskiego według odrębnych norm.

Wybór prawa nie oznacza automatycznie wyboru sądu. Jeżeli wybrano prawo państwa członkowskiego, zainteresowani mogą pod określonymi warunkami uzgodnić wyłączną właściwość sądów tego państwa. Brak zgodnego porozumienia może spowodować, że postępowanie nadal będzie prowadzone w państwie ostatniego zwykłego pobytu, lecz z zastosowaniem prawa wybranego przez spadkodawcę.

Nieruchomość w Polsce i majątek za granicą

Położenie nieruchomości w Polsce nie zawsze daje polskim sądom jurysdykcję do rozstrzygnięcia całego spadku. Jeżeli zmarły miał zwykły pobyt w innym państwie uczestniczącym, co do zasady tamtejsze organy prowadzą postępowanie dotyczące całości spadku, w tym polskiej nieruchomości.

Prawo właściwe dla dziedziczenia określa, kto i w jakim udziale nabywa nieruchomość. Natomiast sam wpis prawa własności do polskiej księgi wieczystej odbywa się według prawa polskiego. Sąd wieczystoksięgowy może wymagać dokumentu stanowiącego podstawę wpisu, właściwego oznaczenia nieruchomości, tłumaczenia oraz wykazania, że osoba wskazana w dokumencie jest uprawniona do żądanego wpisu.

EPS może być dokumentem ważnym dla wpisu majątku spadkowego do rejestru, ale nie znosi wymagań dotyczących konstrukcji i skutków praw rzeczowych. Jeżeli prawo właściwe przewiduje instytucję nieznaną prawu polskiemu, może być potrzebne jej dostosowanie do najbliższego odpowiednika funkcjonującego w Polsce.

Przy majątku położonym poza Unią albo w państwie nieuczestniczącym trzeba sprawdzić lokalne zasady uznawania zagranicznych dokumentów. Państwo trzecie może wymagać własnego postępowania spadkowego, potwierdzenia orzeczenia, ustanowienia lokalnego pełnomocnika lub zapłaty podatku przed wydaniem majątku.

Bank zagraniczny zwykle bada dokument według prawa swojej siedziby i procedur wewnętrznych. Może zażądać EPS, orzeczenia z zaświadczeniem unijnym, tłumaczenia, identyfikacji podatkowej, formularzy dotyczących beneficjenta rzeczywistego i potwierdzenia rachunku. Dlatego przed zamówieniem kosztownych odpisów warto uzyskać od banku pisemną listę wymagań.

Europejskie poświadczenie spadkowe

Europejskie poświadczenie spadkowe służy spadkobiercom, zapisobiercom mającym bezpośrednie prawa do spadku, wykonawcom testamentu i zarządcom spadku, którzy muszą wykazać swój status lub uprawnienia w innym państwie uczestniczącym w rozporządzeniu.

EPS może potwierdzać między innymi:

• status i udział spadkobiercy lub zapisobiercy;
• przypisanie konkretnego składnika majątku określonej osobie;
• uprawnienia wykonawcy testamentu lub zarządcy spadku;
• ograniczenia i warunki dotyczące wskazanych praw, jeżeli zostały ujęte w poświadczeniu.

Korzystanie z EPS nie jest obowiązkowe. Można posłużyć się także krajowym orzeczeniem, dokumentem urzędowym albo ugodą, jeżeli są odpowiednie dla danej czynności. Instytucja, której przedstawiono prawidłowe EPS wydane w innym państwie uczestniczącym, nie powinna żądać w jego miejsce krajowego dokumentu tylko dlatego, że jest jej bardziej znany.

W Polsce EPS może zostać wydane przez sąd albo notariusza, jeżeli polskie organy mają jurysdykcję wynikającą z rozporządzenia. W postępowaniu sądowym stosuje się odpowiednio przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku, z odrębnościami dotyczącymi EPS. Notariusz powinien odmówić dokonania czynności, jeżeli istnieją wątpliwości co do jurysdykcji, treści właściwego prawa, osoby spadkobiercy albo zakresu udziałów, których nie można usunąć w trybie notarialnym.

Oryginał EPS pozostaje u organu wydającego. Wnioskodawca otrzymuje poświadczony odpis. Odpis ma zwykle sześciomiesięczny termin ważności wskazany datą końcową. Jeżeli sprawa w banku lub rejestrze trwa dłużej, może być potrzebne przedłużenie ważności albo uzyskanie nowego odpisu.

EPS wywołuje skutki bez potrzeby przeprowadzania specjalnej procedury uznania w państwach uczestniczących. Korzysta z domniemania prawidłowości w zakresie wskazanych w nim elementów i może stanowić podstawę wpisu majątku spadkowego do rejestru. Organ rejestrowy nadal stosuje jednak własne przepisy dotyczące rejestru, opisu prawa i dokumentów technicznych.

Najczęstsze błędy

• Utożsamianie obywatelstwa z jurysdykcją. Polski paszport zmarłego nie oznacza automatycznie, że całą sprawę prowadzi polski sąd.
• Utożsamianie miejsca nieruchomości z prawem właściwym. Polska nieruchomość może być dziedziczona według prawa innego państwa.
• Pomijanie wyboru prawa. Jedno zdanie testamentu może zmienić prawo właściwe dla całego spadku.
• Składanie wniosków równolegle w kilku państwach. Może to wywołać spór o pierwszeństwo, zawieszenie postępowania i dodatkowe koszty.
• Przyjmowanie meldunku za dowód rozstrzygający. Zwykły pobyt wymaga analizy rzeczywistego centrum życia.
• Założenie, że EPS jest bezterminowe. Oryginał pozostaje u organu, a poświadczony odpis ma ograniczoną ważność.
• Brak kontroli terminu odrzucenia spadku. Oczekiwanie na dokumenty zagraniczne nie zawsze chroni przed upływem terminu.
• Pominięcie podatków. Unijne rozporządzenie spadkowe nie rozstrzyga obowiązków podatkowych.
• Brak tłumaczenia lub niewłaściwe poświadczenie dokumentu. Wymagania zależą od państwa, rodzaju dokumentu i instytucji.
• Wniosek o zbyt ogólne EPS. Jeżeli dokument ma służyć do konkretnego wpisu lub wypłaty, zakres praw i składników powinien być opisany precyzyjnie.

FAQ

Czy mieszkanie w Polsce oznacza, że sprawę musi prowadzić polski sąd?

Nie. Co do zasady decyduje ostatnie miejsce zwykłego pobytu zmarłego. Położenie nieruchomości w Polsce ma znaczenie dla wpisu do księgi wieczystej i może mieć znaczenie przy jurysdykcji pomocniczej, ale samo nie przesądza całej sprawy.

Czy polskie obywatelstwo zmarłego oznacza stosowanie prawa polskiego?

Nie zawsze. Bez skutecznego wyboru prawa zasadą jest prawo państwa ostatniego zwykłego pobytu. Prawo polskie może zostać wybrane przez osobę posiadającą polskie obywatelstwo.

Czy europejskie poświadczenie spadkowe jest obowiązkowe?

Nie. Jest narzędziem ułatwiającym wykazywanie praw za granicą. W zależności od sytuacji można użyć krajowego orzeczenia, aktu poświadczenia dziedziczenia lub innego dokumentu akceptowanego w państwie użycia.

Gdzie można uzyskać EPS w Polsce?

EPS może wydać sąd albo notariusz, jeżeli polskie organy mają jurysdykcję wynikającą z rozporządzenia. Przy sporze lub nieusuwalnych wątpliwościach właściwsza będzie droga sądowa.

Czy EPS jest ważne bezterminowo?

Oryginał pozostaje u organu, natomiast wydawany poświadczony odpis jest zwykle ważny przez 6 miesięcy. Po upływie tego okresu trzeba wystąpić o przedłużenie albo nowy odpis.

Czy zagraniczny akt zgonu zawsze wymaga apostille?

Nie. Zależy to od państwa pochodzenia, rodzaju dokumentu, umów międzynarodowych i przepisów unijnych. Część dokumentów stanu cywilnego w obrocie unijnym korzysta z uproszczeń, ale nadal może być potrzebne tłumaczenie.

Czy można odrzucić spadek przed polskim konsulem?

Konsul może poświadczyć własnoręczność podpisu pod oświadczeniem. W polskiej procedurze dokument trzeba następnie przedłożyć właściwemu sądowi w terminie. Jeżeli spadek podlega prawu obcemu, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy forma, adresat i termin są zgodne z tym prawem.

Czy EPS zwalnia ze zgłoszenia spadku do urzędu skarbowego?

Nie. Podatki są wyłączone z zakresu rozporządzenia. EPS może wyznaczać początek terminu do zgłoszenia SD-Z2, ale samo wydanie dokumentu nie zastępuje zgłoszenia ani rozliczenia podatku.

Podsumowanie

Przy spadku z zagranicy najpierw ustal datę śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, obywatelstwa i treść testamentu. Następnie oddziel jurysdykcję od prawa właściwego i sprawdź, jaki dokument będzie potrzebny w państwie położenia majątku. EPS jest bardzo użyteczne w obrocie unijnym, lecz wymaga prawidłowego ustalenia organu, zakresu poświadczenia i aktualności odpisu. Równolegle pilnuj terminów na odrzucenie spadku, zgłoszenia podatkowe oraz formalności bankowe i wieczystoksięgowe.

Źródła

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r.
• Kodeks cywilny, w szczególności przepisy o przyjęciu i odrzuceniu spadku.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o europejskim poświadczeniu spadkowym.
• Ustawa z 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.
• Ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) nr 1329/2014 ustanawiające formularze stosowane na podstawie rozporządzenia nr 650/2012.