- Pełnoletnia osoba z zespołem Downa, która nie została ubezwłasnowolniona, zachowuje pełną zdolność do czynności prawnych i co do zasady sama decyduje o odrzuceniu spadku.
- Oświadczenie trzeba złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o swoim powołaniu do spadku.
- Termin zostaje zachowany, jeżeli przed jego upływem do sądu wpłynie wniosek o odebranie oświadczenia, nawet gdy posiedzenie odbędzie się później.
- Jeżeli osoba nie może świadomie albo swobodnie podjąć decyzji, oświadczenie może być nieważne; potrzebna jest wtedy indywidualna ocena sposobu reprezentacji i ochrony prawnej.
- Odrzucenie spadku powoduje wejście do dziedziczenia dalszych spadkobierców, często dzieci osoby odrzucającej spadek.
Czy osoba z zespołem Downa może samodzielnie odrzucić spadek?
Tak. Zespół Downa ani inna niepełnosprawność intelektualna nie pozbawiają automatycznie zdolności do czynności prawnych. Pełnoletnia osoba, która nie została ubezwłasnowolniona, ma co do zasady pełną zdolność do czynności prawnych i działa we własnym imieniu. Sama diagnoza nie upoważnia członka rodziny do podpisania oświadczenia za spadkobiercę.
Znaczenie ma rzeczywista zdolność konkretnej osoby do zrozumienia, że odrzuca cały spadek, a więc zarówno majątek, jak i długi, oraz że po odrzuceniu będzie traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Jeżeli osoba rozumie te skutki i potrafi swobodnie wyrazić swoją wolę, może złożyć oświadczenie przed sądem albo notariuszem. Informacje o przesłankach i skutkach ograniczenia zdolności do czynności prawnych zawiera poradnik o ubezwłasnowolnieniu osoby fizycznej.
Jeżeli spadkobierca potrzebuje prostszego języka, dłuższego czasu na odpowiedź, przerw albo określonego sposobu komunikacji, warto opisać te potrzeby już we wniosku. Nie zastępuje to jego decyzji, ale może ułatwić sądowi prawidłowe przeprowadzenie czynności i ocenę, czy oświadczenie jest świadome oraz swobodne.
Gdzie złożyć oświadczenie po odmowie notariusza?
Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem lub w sądzie rejonowym właściwym dla miejsca zamieszkania albo pobytu osoby składającej oświadczenie. Można je również złożyć przed sądem spadku w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Wynika to z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego oraz art. 640 Kodeksu postępowania cywilnego.
Jeżeli notariusz odmówił dokonania czynności, spadkobierca może wystąpić do sądu rejonowego z wnioskiem o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Wniosek powinien podpisać sam spadkobierca albo pełnomocnik mający pełnomocnictwo w wymaganej formie. Rodzic, rodzeństwo lub opiekun faktyczny nie może złożyć oświadczenia wyłącznie dlatego, że na co dzień pomaga tej osobie.
Odmowę dokonania czynności notarialnej można zaskarżyć do sądu okręgowego właściwego ze względu na siedzibę kancelarii. Zażalenie wnosi się za pośrednictwem notariusza, zasadniczo w terminie tygodnia określonym w art. 83 Prawa o notariacie. Nie należy jednak zakładać, że samo zaskarżenie odmowy zachowa termin spadkowy. Gdy termin 6 miesięcy biegnie, dla bezpieczeństwa trzeba terminowo złożyć wniosek o odebranie oświadczenia do właściwego sądu.
Ogólne zasady wyboru sądu, liczenia terminu oraz skutków oświadczenia omawia poradnik dotyczący odrzucenia spadku i uniknięcia długów spadkowych.
Termin na odrzucenie spadku
Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy. Liczy się moment uzyskania wiarygodnej wiadomości, że dana osoba dziedziczy z ustawy, testamentu albo wskutek odrzucenia spadku przez wcześniejszego spadkobiercę.
Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Posiedzenie i samo odebranie oświadczenia mogą nastąpić później. Pismo powinno jednak jednoznacznie wskazywać, że wnioskodawca chce złożyć oświadczenie dotyczące konkretnego spadku, i musi być podpisane przez osobę uprawnioną albo prawidłowo umocowanego pełnomocnika.
Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi spadkowe jest wtedy co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza, ale spadkobierca nadal wchodzi w prawa i obowiązki spadkowe. Może więc być konieczne ustalanie majątku, sporządzanie wykazu inwentarza, udział w postępowaniach i kontakt z wierzycielami.
Przekroczenie terminu nie oznacza, że zawsze istnieje prosty sposób jego przywrócenia. Uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia jest możliwe tylko w przypadkach przewidzianych w art. 1019 Kodeksu cywilnego, w szczególności przy istotnym błędzie lub groźbie, i wymaga zatwierdzenia przez sąd. Sama niewiedza o przepisach albo przeoczenie terminu zazwyczaj nie wystarczą.
Co powinien zawierać wniosek do sądu?
Wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku powinien wskazywać:
- sąd rejonowy, do którego jest kierowany,
- imię, nazwisko, adres i numer PESEL wnioskodawcy, jeżeli jest znany,
- imię i nazwisko spadkodawcy, datę oraz miejsce jego śmierci, a także ostatnie miejsce zwykłego pobytu,
- tytuł powołania do spadku, czyli dziedziczenie ustawowe, testamentowe albo powołanie wskutek odrzucenia spadku przez inną osobę,
- jednoznaczne żądanie odebrania oświadczenia o odrzuceniu spadku,
- znanych spadkobierców ustawowych oraz informacje o znanych testamentach i miejscu ich przechowywania,
- okoliczności pozwalające ocenić, kiedy rozpoczął się 6-miesięczny termin,
- podpis wnioskodawcy albo właściwie umocowanego pełnomocnika.
Do pisma praktycznie warto dołączyć odpis aktu zgonu, jeżeli dokument nie znajduje się już w aktach sprawy, dokumenty potwierdzające pokrewieństwo lub zmianę nazwiska, dowód opłaty oraz pełnomocnictwo, gdy działa pełnomocnik. Obowiązujący art. 641 Kodeksu postępowania cywilnego nie zawiera już dawnego bezwzględnego wymogu dołączenia aktu zgonu do każdego oświadczenia, jednak dokument ten nadal zwykle ułatwia identyfikację spadkodawcy i sprawne rozpoznanie wniosku.
Opłata stała od wniosku o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku wynosi 100 zł. Jeżeli jedno pismo obejmuje kilka odrębnych wniosków, opłatę pobiera się od każdego z nich osobno.
Osoba z niepełnosprawnością intelektualną ma odrzucić spadek?
Prawnik oceni zdolność do świadomego złożenia oświadczenia, potrzebę reprezentacji i sytuację spadkową oraz pomoże przygotować bezpieczną procedurę.
Wyślij sprawę do bezpłatnej wyceny ›Opisanie sprawy i wycena są bezpłatne • Dopiero później decydujesz, czy zamawiasz poradę
Jak sąd ocenia świadomość i swobodę decyzji?
Sąd nie powinien opierać się wyłącznie na rozpoznaniu medycznym. Powinien ustalić, czy w chwili składania oświadczenia spadkobierca rozumie jego podstawowe znaczenie i skutki oraz czy decyzja jest jego własna. Pytania mogą dotyczyć osoby spadkodawcy, informacji o spadku, powodów odrzucenia oraz tego, kto może dziedziczyć w dalszej kolejności.
Rodzina może pomóc w przygotowaniu dokumentów, wyjaśnieniu sposobu komunikacji i organizacji udziału w posiedzeniu, ale nie może narzucać odpowiedzi. W razie potrzeby można przedstawić dokumentację medyczną, opinię psychologa lub inne materiały opisujące sposób funkcjonowania spadkobiercy. Nie przesądzają one wyniku, lecz mogą pomóc dobrać właściwy sposób przeprowadzenia czynności.
Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakiegokolwiek powodu znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Jeżeli istnieją poważne wątpliwości w tym zakresie, nie należy składać oświadczenia wyłącznie dla zachowania pozorów. Trzeba ustalić, czy potrzebna jest reprezentacja, wsparcie kuratora albo inny środek ochrony prawnej.
Ubezwłasnowolnienie, opiekun i kurator
Ubezwłasnowolnienie nie jest warunkiem odrzucenia spadku przez każdą osobę z zespołem Downa. Nie powinno się wszczynać takiego postępowania wyłącznie dlatego, że notariusz odmówił przyjęcia oświadczenia. O ubezwłasnowolnieniu rozstrzyga sąd okręgowy po zbadaniu ustawowych przesłanek, a samo złożenie wniosku o ubezwłasnowolnienie nie upoważnia rodziny do działania za spadkobiercę.
W przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego w imieniu spadkobiercy działa opiekun. Odrzucenie spadku jest ważniejszą sprawą dotyczącą majątku osoby pozostającej pod opieką, dlatego opiekun co do zasady musi wcześniej uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego, a gdy trwa postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, w przypadkach wskazanych w art. 6401 Kodeksu postępowania cywilnego zezwolenie wydaje sąd spadku.
Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg 6-miesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania o to zezwolenie. Zawieszenie dotyczy jednak postępowania, którego przedmiotem jest wymagane zezwolenie, a nie każdego postępowania dotyczącego stanu lub wsparcia spadkobiercy. Nie należy więc zakładać, że sam wniosek o ubezwłasnowolnienie albo ustanowienie kuratora automatycznie zatrzymuje termin.
Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym trzeba sprawdzić treść postanowienia sądu i zakres umocowania kuratora. Zgodnie z art. 181 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo reprezentuje ją i zarządza jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd tak postanowił. Skuteczny sposób złożenia oświadczenia wymaga więc oceny konkretnego orzeczenia oraz przepisów o ograniczonej zdolności do czynności prawnych.
Dla pełnoletniej osoby niepełnosprawnej można także ustanowić kuratora na podstawie art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Taki kurator ma przede wszystkim wspierać osobę w prowadzeniu spraw, a reprezentuje ją tylko wtedy i w takim zakresie, w jakim wyraźnie postanowi sąd. Samo ustanowienie kuratora nie odbiera osobie zdolności do czynności prawnych i nie oznacza automatycznie, że kurator może odrzucić za nią spadek.
Czy oświadczenie może złożyć pełnomocnik?
Tak. Oświadczenie można złożyć przez pełnomocnika, ale pełnomocnictwo musi być szczególne, czyli wyraźnie obejmować przyjęcie albo odrzucenie konkretnego spadku. Zgodnie z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego powinno być udzielone na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym.
Pełnomocnik może pomóc osobie, która rozumie sprawę i samodzielnie podjęła decyzję, lecz ma trudności z osobistym stawiennictwem lub załatwieniem formalności. Pełnomocnictwo nie rozwiązuje natomiast problemu braku świadomej albo swobodnej decyzji, ponieważ samo jego udzielenie również wymaga ważnego oświadczenia woli mocodawcy.
Oświadczenie o odrzuceniu spadku nie może być złożone pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu i co do zasady nie można go później odwołać. Przed podpisaniem pełnomocnictwa i złożeniem oświadczenia trzeba zatem ustalić, jaki spadek jest odrzucany oraz jakie będą skutki dla dalszych członków rodziny.
Skutki odrzucenia spadku dla rodziny
Spadkobierca, który skutecznie odrzucił spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył jego otwarcia. Nie nabywa aktywów ani nie odpowiada jako spadkobierca za długi, ale jego miejsce mogą zająć dalsze osoby z kręgu dziedziczenia, w szczególności dzieci. Odrzucenie spadku nie rozstrzyga przy tym wszystkich możliwych rozliczeń po zmarłym; odrębnie ocenia się na przykład zachowek od darowizny i zaliczanie darowizn przy obliczaniu zachowku.
Jeżeli do dziedziczenia dochodzi małoletnie dziecko, jego sytuację trzeba ocenić osobno. Obecnie odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu, gdy dziecko zostało powołane wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, czynności dokonują wspólnie rodzice mający władzę rodzicielską albo jeden z nich działa za zgodą drugiego, a spadek odrzucają także inni zstępni rodziców dziecka. Jeżeli te warunki nie są spełnione lub rodzice nie są zgodni, potrzebne jest zezwolenie właściwego sądu.
W sprawach obejmujących kilka pokoleń nie wystarczy więc zaplanować czynności tylko dla jednej osoby. Trzeba ustalić kolejność dziedziczenia, początek terminu dla każdego spadkobiercy, istnienie testamentu oraz to, czy w którejkolwiek sprawie jest potrzebna zgoda albo reprezentacja sądowa.
Przykłady
Poniższe sytuacje pokazują, jak różny może być prawidłowy sposób działania zależnie od zdolności spadkobiercy, biegu terminu i jego sytuacji rodzinnej.
Pan Adam ma zespół Downa, nie jest ubezwłasnowolniony i samodzielnie podejmuje podstawowe decyzje. Rozumie, że spadek po wujku jest zadłużony, oraz potrafi wyjaśnić, że nie chce przejąć ani majątku, ani długów. Notariusz odmówił czynności ze względu na powzięte wątpliwości. Pan Adam podpisuje więc wniosek do sądu rejonowego. Rodzina dołącza opis sposobu komunikacji, lecz nie odpowiada za niego. Po rozmowie sąd odbiera od pana Adama oświadczenie.
Pani Ewa jest całkowicie ubezwłasnowolniona, a jej opiekun dowiaduje się o powołaniu jej do spadku. Opiekun nie składa od razu oświadczenia, lecz występuje o wymagane zezwolenie sądu. W czasie postępowania o zezwolenie bieg terminu z art. 1015 Kodeksu cywilnego jest zawieszony. Po uzyskaniu zgody opiekun składa oświadczenie w imieniu pani Ewy przed właściwym sądem albo notariuszem.
Pan Tomasz dowiedział się o odrzuceniu spadku przez swoją matkę na kilka tygodni przed upływem własnego terminu. Nie ma już czasu na oczekiwanie na odległy termin posiedzenia. Składa podpisany wniosek o odebranie oświadczenia przed końcem 6 miesięcy i uiszcza opłatę. Sąd wyznacza posiedzenie później, ale termin jest zachowany dzięki dacie wniesienia prawidłowego wniosku.
FAQ
Czy sam zespół Downa oznacza brak możliwości odrzucenia spadku?
Nie. Sama diagnoza nie odbiera zdolności do czynności prawnych. Osoba pełnoletnia i nieubezwłasnowolniona co do zasady działa samodzielnie, o ile rozumie znaczenie oświadczenia i może swobodnie wyrazić wolę.
Co zrobić, gdy notariusz odmówił przyjęcia oświadczenia?
Można złożyć do właściwego sądu rejonowego wniosek o odebranie oświadczenia. Odmowę notariusza można również zaskarżyć, ale gdy biegnie termin spadkowy, nie należy odkładać złożenia wniosku do sądu.
Czy rodzic albo rodzeństwo może podpisać wniosek za dorosłą osobę?
Nie tylko z powodu pokrewieństwa lub faktycznej opieki. Wniosek podpisuje spadkobierca, jego prawidłowo umocowany pełnomocnik albo przedstawiciel uprawniony na podstawie przepisów i orzeczenia sądu.
Czy złożenie wniosku przed upływem 6 miesięcy wystarczy?
Tak. Art. 1015 § 11 Kodeksu cywilnego stanowi, że termin jest zachowany, gdy przed jego upływem zostanie złożony do sądu wniosek o odebranie oświadczenia. Samo oświadczenie może zostać odebrane na późniejszym posiedzeniu.
Ile wynosi opłata sądowa?
Opłata stała od jednego wniosku o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku wynosi 100 zł. Przy kilku odrębnych wnioskach opłata jest pobierana od każdego z nich.
Czy ustanowienie kuratora pozwala mu automatycznie odrzucić spadek?
Nie. Kurator osoby niepełnosprawnej reprezentuje ją tylko wtedy, gdy sąd wyraźnie przyznał mu takie uprawnienie i określił jego zakres. Trzeba sprawdzić treść postanowienia oraz to, czy w danej sytuacji jest wymagane dodatkowe zezwolenie sądu.
Czy po odrzuceniu spadku długi mogą przejść na dzieci?
Dzieci mogą wejść do kręgu spadkobierców w miejsce rodzica, który odrzucił spadek. Nie oznacza to automatycznego przejęcia długów bez ograniczeń, ale wymaga terminowego ustalenia, czy spadek ma zostać przyjęty, czy odrzucony także w ich imieniu.
Podsumowanie
Pełnoletnia osoba z zespołem Downa, która nie została ubezwłasnowolniona, może samodzielnie odrzucić spadek, jeżeli rozumie znaczenie tej decyzji i składa oświadczenie swobodnie. Po odmowie notariusza można wystąpić do sądu rejonowego, a złożenie prawidłowego wniosku przed końcem 6-miesięcznego terminu wystarcza do jego zachowania.
Gdy występują wątpliwości dotyczące świadomości, ubezwłasnowolnienia, zakresu działania kuratora albo konieczności uzyskania zezwolenia sądu, nie wolno opierać się wyłącznie na ogólnych założeniach. Trzeba przeanalizować orzeczenia dotyczące spadkobiercy, jego rzeczywiste możliwości decyzyjne, kolejność dziedziczenia oraz terminy biegnące dla wszystkich osób, które mogą wejść do spadku.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›
Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 82, art. 1015, art. 1018-1020.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 640, art. 6401 i art. 641.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, art. 49.
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst aktu w ELI, w szczególności art. 101, art. 156, art. 175, art. 181 i art. 183.
5. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie - tekst aktu w ELI, w szczególności art. 81-83 i art. 86.
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 1963 r., sygn. akt I CR 109/63.
7. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2015 r., sygn. akt II CZ 71/15.
