Alimenty od byłego małżonka po rozwodzie – zasady i procedura

Po rozwodzie były małżonek może domagać się środków utrzymania od drugiego małżonka, ale nie jest to automatyczna konsekwencja rozwiązania małżeństwa. Sąd bada podstawę wynikającą z art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, treść wyroku rozwodowego, aktualne potrzeby osoby uprawnionej oraz realne możliwości zarobkowe i majątkowe osoby zobowiązanej.

Najpierw należy więc ustalić, czy rozwód został orzeczony bez ustalania winy, z winy obojga stron czy z wyłącznej winy jednego małżonka. Dopiero potem można prawidłowo ocenić, czy trzeba wykazać niedostatek, czy wystarczy istotne pogorszenie sytuacji materialnej wskutek rozwodu.

Alimenty od byłego małżonka po rozwodzie – kiedy temat ma znaczenie w praktyce?

Roszczenie może mieć znaczenie zarówno w samym procesie rozwodowym, jak i po uprawomocnieniu się wyroku. Jeżeli sprawa rozwodowa nadal trwa, żądanie alimentów na wypadek orzeczenia rozwodu można zgłosić w tym postępowaniu. Po zakończeniu rozwodu można natomiast wnieść odrębny pozew, o ile istnieją ustawowe przesłanki i obowiązek jeszcze nie wygasł.

Najczęściej problem pojawia się, gdy jeden z byłych małżonków po rozstaniu nie jest w stanie samodzielnie pokryć podstawowych kosztów utrzymania, utracił możliwość pracy, ma ograniczenia zdrowotne albo przez lata zajmował się domem i dziećmi, podczas gdy drugi małżonek ma wyraźnie większe możliwości zarobkowe. W przypadku wyłącznej winy zobowiązanego znaczenie może mieć także wyraźny spadek poziomu życia niewinnego małżonka, nawet jeżeli nie popadł on w niedostatek.

Trzeba odróżnić alimenty należne po rozwodzie od obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny w czasie trwania małżeństwa. Gdy małżeństwo formalnie nadal istnieje, właściwe może być roszczenie opisane szerzej w artykule alimenty bez rozwodu.

Podstawa prawna i najważniejsze pojęcia

Podstawową regulację zawiera art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis przewiduje dwa główne modele odpowiedzialności alimentacyjnej między rozwiedzionymi małżonkami.

• Zwykły obowiązek alimentacyjny powstaje, gdy małżonek, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, znajduje się w niedostatku. Może on żądać świadczenia od drugiego małżonka w zakresie odpowiadającym swoim usprawiedliwionym potrzebom oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.
• Rozszerzony obowiązek alimentacyjny może obciążyć małżonka wyłącznie winnego na rzecz małżonka niewinnego, jeżeli rozwód spowodował istotne pogorszenie sytuacji materialnej osoby niewinnej. Niedostatek nie jest wówczas konieczny.

Niedostatek nie oznacza wyłącznie całkowitego braku dochodów. Chodzi o sytuację, w której osoba uprawniona, mimo racjonalnego wykorzystania własnych sił, kwalifikacji, dochodów i majątku, nie jest w stanie w pełni zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb. Sąd nie bada więc tylko salda na rachunku, lecz całą sytuację życiową.

Usprawiedliwione potrzeby obejmują wydatki odpowiednie do wieku, stanu zdrowia, warunków mieszkaniowych i rozsądnego poziomu życia uprawnionego. Nie każdy deklarowany koszt zostanie zaakceptowany. Wydatek powinien być rzeczywisty, celowy i możliwy do wykazania.

Możliwości zarobkowe i majątkowe to nie tylko faktycznie pobierane wynagrodzenie. Sąd może oceniać, ile zobowiązany mógłby zarabiać przy wykorzystaniu wykształcenia, doświadczenia, zdrowia i dostępnych ofert pracy, a także jakie dochody może przynosić jego majątek. Celowe obniżenie dochodów nie zawsze pozwala uniknąć alimentów.

Warunki, przesłanki i wyjątki

Ocena roszczenia powinna przebiegać w określonej kolejności. Najpierw trzeba odczytać rozstrzygnięcie o winie z prawomocnego wyroku rozwodowego. Następnie należy ustalić, z której podstawy prawnej może korzystać osoba żądająca alimentów, a na końcu wykazać wysokość potrzeb oraz możliwości drugiej strony.

Kto może żądać alimentów z powodu niedostatku?

Na podstawie art. 60 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego może wystąpić małżonek, który nie został uznany za wyłącznie winnego. Obejmuje to w szczególności małżonka niewinnego, jednego z małżonków po rozwodzie bez orzekania o winie oraz małżonka uznanego za współwinnego, gdy winę przypisano obojgu.

Nie wystarczy jednak sama różnica dochodów. Uprawniony musi wykazać niedostatek, czyli niezaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb mimo wykorzystania własnych realnych możliwości. Sąd może brać pod uwagę zdolność do pracy, możliwość podjęcia dodatkowego zatrudnienia, posiadany majątek, świadczenia publiczne oraz pomoc uzyskiwaną z innych źródeł.

Kiedy wystarczy istotne pogorszenie sytuacji materialnej?

Ta korzystniejsza podstawa dotyczy wyłącznie małżonka niewinnego dochodzącego świadczenia od małżonka uznanego za wyłącznie winnego. Należy porównać sytuację, w jakiej niewinny małżonek znajdowałby się przy prawidłowym funkcjonowaniu małżeństwa, z sytuacją po rozwodzie. Pogorszenie musi być istotne i pozostawać w związku z rozwodem.

Nie oznacza to obowiązku pełnego zrównania poziomu życia byłych małżonków. Sąd określa odpowiedni udział zobowiązanego w zaspokajaniu usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego, uwzględniając także własne potrzeby i możliwości osoby zobowiązanej.

Kiedy roszczenie nie przysługuje albo może zostać oddalone?

• Małżonek wyłącznie winny nie może żądać alimentów od małżonka niewinnego.
• Sama dysproporcja zarobków nie wystarcza przy podstawie opartej na niedostatku.
• Roszczenie może zostać oddalone, jeżeli uprawniony bez uzasadnienia nie wykorzystuje możliwości pracy albo dysponuje majątkiem pozwalającym pokryć potrzeby.
• Żądana kwota może zostać obniżona, jeżeli przekracza możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego.
• W wyjątkowych sytuacjach znaczenie mogą mieć zasady współżycia społecznego, zwłaszcza gdy sposób wykonywania prawa prowadziłby do rażąco niesprawiedliwego rezultatu.

Procedura albo sposób postępowania krok po kroku

Krok 1: sprawdź treść wyroku rozwodowego

Ustal, czy sąd zaniechał orzekania o winie, przypisał winę obojgu małżonkom, czy uznał jedną stronę za wyłącznie winną. To rozstrzygnięcie wyznacza podstawę roszczenia i zakres faktów, które trzeba udowodnić.

Krok 2: wybierz właściwy tryb

Jeżeli proces rozwodowy trwa, żądanie alimentów na wypadek rozwodu należy zgłosić w tej sprawie. Można to zrobić w piśmie doręczanym drugiej stronie albo ustnie na rozprawie w jej obecności. W czasie trwania procesu rozwodowego nie wszczyna się osobnej sprawy o alimenty między małżonkami za okres od wniesienia pozwu rozwodowego.

Jeżeli rozwód jest już prawomocny, należy złożyć odrębny pozew o alimenty do sądu rejonowego. Powód może co do zasady wybrać sąd właściwy dla miejsca zamieszkania pozwanego albo sąd swojego miejsca zamieszkania, korzystając z właściwości przemiennej w sprawach alimentacyjnych.

Krok 3: określ żądanie

W pozwie wskaż konkretną miesięczną kwotę, termin płatności, sposób zapłaty oraz datę, od której alimenty mają być należne. Trzeba też podać wartość przedmiotu sporu, którą w roszczeniach okresowych oblicza się co do zasady jako sumę świadczeń za jeden rok.

Jeżeli istnieją niezaspokojone potrzeby sprzed wniesienia pozwu, należy je opisać i udokumentować. Zasądzenie świadczenia za okres wcześniejszy nie następuje automatycznie; sąd może uwzględnić takie potrzeby w odpowiedniej sumie pieniężnej, gdy nadal pozostają niezaspokojone.

Krok 4: uzasadnij podstawę i wysokość

Opisz przebieg sytuacji materialnej przed rozwodem i po rozwodzie, swoje dochody, stan zdrowia, zdolność do pracy, majątek oraz miesięczny budżet. Następnie wskaż informacje o dochodach, zawodzie, majątku i poziomie życia byłego małżonka. Jeżeli nie znasz dokładnych zarobków pozwanego, możesz wskazać znane źródła dochodu i wnioskować, aby sąd zobowiązał go lub pracodawcę do przedstawienia dokumentów.

Krok 5: złóż wniosek o zabezpieczenie, gdy nie możesz czekać na wyrok

Zabezpieczenie pozwala uzyskać świadczenie na czas procesu. Wniosek może być zawarty w pozwie albo złożony później. Trzeba wskazać żądaną miesięczną kwotę i uprawdopodobnić roszczenie, przedstawiając podstawowe dokumenty dotyczące wyroku rozwodowego, kosztów utrzymania, dochodów i sytuacji zdrowotnej.

Postanowienie zabezpieczające może stanowić podstawę bieżącej egzekucji jeszcze przed zakończeniem całej sprawy. Kwota zabezpieczenia nie przesądza jednak o ostatecznej wysokości alimentów.

Dokumenty, dowody i rozliczenia

W sprawach alimentacyjnych wynik zależy w dużej mierze od materiału dowodowego. Sam opis trudnej sytuacji zazwyczaj nie wystarczy. Dokumenty powinny pokazywać podstawę odpowiedzialności, rzeczywisty budżet uprawnionego i możliwości zobowiązanego.

Dokumenty praktycznie niezbędne

• odpis prawomocnego wyroku rozwodowego, najlepiej z potwierdzeniem prawomocności, jeżeli alimenty nie zostały już rozstrzygnięte w tym wyroku;
• pozew zawierający oznaczenie sądu i stron, dokładne żądanie, opis faktów, wnioski dowodowe, podpis oraz wykaz załączników;
• odpis pozwu i załączników dla pozwanego;
• dokumenty pozwalające ustalić wysokość żądania, w szczególności zestawienie miesięcznych potrzeb i dowody najważniejszych wydatków.

Dokumenty finansowe

Pomocne są zaświadczenia o wynagrodzeniu, umowy, zeznania podatkowe, decyzje emerytalne lub rentowe, wyciągi bankowe, dokumenty dotyczące świadczeń, rachunki za mieszkanie, faktury za leki, potwierdzenia kosztów transportu i inne regularne wydatki. Wydatki powtarzalne można wykazać dokumentami z kilku miesięcy, aby uniknąć wrażenia, że przedstawiono przypadkowy lub wyjątkowo wysoki koszt.

Jeżeli sporna jest sytuacja pozwanego, można wnosić o zobowiązanie go do przedłożenia zaświadczeń o zarobkach, deklaracji podatkowych, dokumentów działalności gospodarczej lub informacji o majątku. Przy podejrzeniu ukrywania dochodów znaczenie mogą mieć także standard życia, posiadane pojazdy, nieruchomości, częste wyjazdy i faktyczny zakres aktywności zawodowej.

Dokumentacja zdrowotna, rodzinna i szkolna

Dokumentacja medyczna, orzeczenie o niepełnosprawności, historia leczenia i zalecenia lekarskie mogą potwierdzać zwiększone potrzeby lub ograniczoną zdolność do pracy. Akty stanu cywilnego będą istotne na przykład przy wykazywaniu zawarcia przez uprawnionego nowego małżeństwa.

Dokumenty szkolne i dotyczące kosztów wspólnych dzieci mogą pomóc odtworzyć obciążenia budżetu danego gospodarstwa domowego, ale alimenty na dziecko są odrębnym roszczeniem. Kosztów dziecka nie należy automatycznie wpisywać jako osobistych potrzeb byłego małżonka.

Jeżeli wina nadal ma znaczenie dla podstawy roszczenia, kluczowe jest rozstrzygnięcie zawarte w wyroku, a nie ponowne prowadzenie całego procesu o przyczyny rozpadu małżeństwa. Osobny poradnik wyjaśnia szerzej, jak przebiega rozwód z orzeczeniem o winie.

Terminy, koszty i najważniejsze ryzyka

Termin pięcioletni

Jeżeli zobowiązany nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, jego obowiązek wygasa co do zasady po pięciu latach od orzeczenia rozwodu. Chodzi o datę rozwodu wynikającą z prawomocnego orzeczenia, a nie o dzień wniesienia późniejszego pozwu alimentacyjnego.

W wyjątkowych okolicznościach sąd może przedłużyć ten termin na żądanie uprawnionego. Nie następuje to automatycznie. Osoba zainteresowana dalszym świadczeniem powinna wystąpić do sądu i wykazać wyjątkowe okoliczności, na przykład szczególnie poważną i trwałą sytuację zdrowotną lub życiową. Nie należy odkładać takiego działania do czasu, gdy pięcioletni okres już upłynie.

Przedawnienie poszczególnych świadczeń

Roszczenia o poszczególne świadczenia alimentacyjne przedawniają się z upływem trzech lat. Odróżnia się więc samo istnienie obowiązku od możliwości skutecznego dochodzenia dawnych rat. Wieloletnia bierność może utrudnić odzyskanie zaległości, nawet gdy obowiązek w danym okresie istniał.

Koszty postępowania

Strona dochodząca roszczeń alimentacyjnych jest ustawowo zwolniona od kosztów sądowych, dlatego co do zasady nie uiszcza opłaty od pozwu o alimenty. Zwolnienie to nie oznacza jednak, że postępowanie zawsze będzie całkowicie bezkosztowe. Mogą pojawić się wydatki związane z pełnomocnikiem, pozyskiwaniem dokumentów lub dowodem z opinii, a końcowe rozliczenie kosztów między stronami zależy od wyniku sprawy i decyzji sądu.

Najważniejsze ryzyka procesowe

• wybranie niewłaściwej podstawy i próba wykazania tylko różnicy dochodów, mimo że konieczny jest niedostatek;
• brak powiązania pogorszenia sytuacji materialnej z samym rozwodem;
• zawyżenie budżetu przez wydatki nieudokumentowane, jednorazowe albo dotyczące innych osób;
• nieuwzględnienie własnej zdolności do pracy i posiadanego majątku;
• zbyt późne wystąpienie o przedłużenie pięcioletniego okresu;
• brak wniosku o zabezpieczenie mimo pilnej potrzeby uzyskania środków;
• utożsamienie alimentów dla byłego małżonka z alimentami dla wspólnych dzieci.

Rozwód bez winy, z wyłącznej winy i z winy obu stron

Rozstrzygnięcie o winie nie jest jedynie kwestią symboliczną. Bezpośrednio wpływa na przesłanki alimentów oraz na czas trwania obowiązku.

Przy rozwodzie bez orzekania o winie skutki są takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy. Oznacza to możliwość żądania alimentów w niedostatku, ale również zastosowanie pięcioletniej granicy wobec zobowiązanego, który nie został uznany za winnego.

Niedostatek a istotne pogorszenie sytuacji

Te przesłanki nie są równoważne. Niedostatek jest stanem bardziej dotkliwym: osoba nie może własnymi siłami i środkami w pełni zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb. Istotne pogorszenie sytuacji materialnej może wystąpić wcześniej, zanim dojdzie do niedostatku, ale można się na nie powołać tylko przy wyłącznej winie zobowiązanego i niewinności uprawnionego.

Przy niedostatku sąd tworzy praktyczny bilans: ustala uzasadnione koszty utrzymania, odejmuje dochody i środki, które uprawniony może realnie uzyskać, a następnie ocenia, jaką część brakującej kwoty może pokryć zobowiązany. Nie każda luka w budżecie zostanie w całości przerzucona na byłego małżonka.

Przy istotnym pogorszeniu porównanie jest szersze. Sąd bierze pod uwagę hipotetyczną sytuację materialną niewinnego małżonka, gdyby małżeństwo nadal prawidłowo funkcjonowało, oraz jego sytuację po rozwodzie. Znaczenie może mieć utrata wspólnego mieszkania, dostępu do dochodów drugiej strony czy poziomu życia możliwego dzięki wspólnemu gospodarstwu, ale świadczenie nadal ograniczają usprawiedliwione potrzeby i możliwości zobowiązanego.

Czas trwania obowiązku

Alimenty dla byłego małżonka nie zawsze są bezterminowe. Obowiązek może wygasnąć z mocy prawa albo zostać zmieniony przez sąd wskutek nowych okoliczności.

• Nowe małżeństwo uprawnionego powoduje wygaśnięcie obowiązku z mocy prawa.
• Upływ pięciu lat od rozwodu powoduje co do zasady wygaśnięcie obowiązku, jeżeli zobowiązany nie został uznany za winnego, chyba że sąd przedłuży okres z uwagi na wyjątkowe okoliczności.
• Zmiana stosunków może uzasadniać podwyższenie, obniżenie albo uchylenie alimentów na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
• Śmierć jednej ze stron kończy osobisty obowiązek alimentacyjny; nie przechodzi on jako taki na spadkobierców.

Zmianą stosunków może być na przykład trwała poprawa zarobków uprawnionego, odzyskanie zdolności do pracy, nabycie dochodowego majątku, pogorszenie zdrowia zobowiązanego, utrata przez niego realnych możliwości zarobkowych albo istotny wzrost uzasadnionych potrzeb uprawnionego. Zmiana powinna być znacząca i mieć charakter odmienny od sytuacji, którą sąd brał pod uwagę przy poprzednim rozstrzygnięciu.

Obniżenie dochodów przez zobowiązanego nie zawsze prowadzi do obniżenia alimentów. Jeżeli bez ważnego powodu zrezygnował z pracy, przeszedł na gorzej płatne stanowisko albo wyzbył się majątku, sąd może nadal oceniać jego wcześniejsze lub potencjalne możliwości.

Nowe małżeństwo uprawnionego

Zawarcie przez osobę uprawnioną nowego małżeństwa powoduje automatyczne wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego poprzedniego małżonka. Nie jest do tego potrzebny osobny wyrok konstytutywny. Gdy mimo wygaśnięcia świadczenia są nadal pobierane lub egzekwowane, zobowiązany powinien podjąć niezwłoczne działania procesowe i przedstawić dowód nowego małżeństwa.

Inaczej jest przy związku nieformalnym. Samo wspólne zamieszkanie z nowym partnerem nie powoduje automatycznego wygaśnięcia obowiązku na podstawie art. 60 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Może jednak wpływać na ocenę potrzeb uprawnionego, zwłaszcza gdy partner rzeczywiście pokrywa część kosztów gospodarstwa domowego albo sytuacja materialna uprawnionego wyraźnie się poprawiła.

Nowe małżeństwo zobowiązanego również nie kończy obowiązku wobec byłego małżonka. Przy ocenie jego możliwości sąd może jednak uwzględniać usprawiedliwione obowiązki wobec nowej rodziny. Nie oznacza to automatycznego pierwszeństwa nowych wydatków nad prawomocnie ustalonymi alimentami.

Najczęstsze błędy

1. Brak analizy wyroku rozwodowego. Bez ustalenia winy nie da się prawidłowo wybrać podstawy roszczenia.
2. Żądanie alimentów wyłącznie dlatego, że były małżonek zarabia więcej. Sama nierówność majątkowa nie tworzy obowiązku.
3. Nieudokumentowany budżet. Ogólna lista kosztów bez rachunków, umów i wyjaśnień osłabia wiarygodność żądania.
4. Pomijanie własnych możliwości zarobkowych. Sąd może badać nie tylko faktyczny dochód, ale także zdolność do jego uzyskania.
5. Wliczanie wszystkich wydatków dzieci do własnego roszczenia. Alimenty na dzieci powinny być rozliczane odrębnie.
6. Założenie, że obowiązek zawsze kończy się po pięciu latach. Termin ten zależy od winy zobowiązanego, a wyjątkowo może zostać przedłużony.
7. Brak reakcji na zmianę sytuacji. Ustalona kwota nie zmienia się sama; zwykle potrzebne jest nowe orzeczenie lub ugoda.
8. Zwlekanie z zabezpieczeniem. Proces może trwać, dlatego osoba bez środków powinna rozważyć wniosek już w pozwie.

FAQ

Czy alimenty od byłego małżonka przysługują automatycznie po rozwodzie?

Nie. Trzeba zgłosić żądanie i wykazać przesłanki z art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Znaczenie mają wina, niedostatek albo istotne pogorszenie sytuacji materialnej, a także potrzeby uprawnionego i możliwości zobowiązanego.

Czy można żądać alimentów, gdy rozwód był bez orzekania o winie?

Tak, ale osoba żądająca musi wykazać niedostatek. Obowiązek małżonka, który nie został uznany za winnego, wygasa co do zasady po pięciu latach od rozwodu, chyba że sąd przedłuży ten okres z powodu wyjątkowych okoliczności.

Czy były małżonek musi zapewnić mi taki sam poziom życia jak przed rozwodem?

Nie ma automatycznej zasady pełnego wyrównania poziomu życia. Przy wyłącznej winie zobowiązanego porównanie sytuacji przed i po rozwodzie ma duże znaczenie, ale wysokość świadczenia nadal zależy od usprawiedliwionych potrzeb i możliwości zobowiązanego.

Czy alimenty można uzyskać za okres sprzed złożenia pozwu?

W ograniczonym zakresie. Trzeba wykazać niezaspokojone potrzeby z wcześniejszego okresu albo zobowiązania zaciągnięte na ich pokrycie. Sąd może przyznać odpowiednią sumę pieniężną, lecz nie zasądza automatycznie wszystkich dawnych miesięcznych kwot.

Czy alimenty zawsze wygasają pięć lat po rozwodzie?

Nie. Pięcioletni termin dotyczy sytuacji, w której zobowiązany nie został uznany za winnego rozkładu pożycia. Nie obowiązuje w ten sam sposób, gdy zobowiązany został uznany za winnego, w tym za wyłącznie winnego. Ponadto w wyjątkowych okolicznościach sąd może przedłużyć pięcioletni okres.

Czy zamieszkanie z nowym partnerem kończy alimenty?

Nie automatycznie. Obowiązek wygasa z mocy prawa po zawarciu przez uprawnionego nowego małżeństwa. Związek nieformalny może jednak zmienić sytuację materialną i stać się podstawą żądania obniżenia albo uchylenia alimentów.

Czy można zmienić wysokość wcześniej zasądzonych alimentów?

Tak. Przy istotnej zmianie stosunków uprawniony może żądać podwyższenia, a zobowiązany obniżenia albo uchylenia świadczenia. Trzeba porównać obecną sytuację z tą, która istniała przy poprzednim orzeczeniu lub ugodzie.

Czy w sprawie można otrzymać zabezpieczenie?

Tak. Sąd może nakazać płacenie określonej kwoty na czas procesu, jeżeli roszczenie zostanie uprawdopodobnione. Wniosek warto poprzeć wyrokiem rozwodowym, zestawieniem potrzeb, dokumentami dochodowymi i dowodami pilnej sytuacji finansowej.

Podsumowanie

Przed wystąpieniem o alimenty należy zacząć od analizy prawomocnego wyroku rozwodowego. Następnie trzeba ustalić, czy podstawą jest niedostatek, czy istotne pogorszenie sytuacji materialnej, sporządzić realny budżet i zgromadzić dowody dotyczące obu stron.

W samym procesie rozwodowym żądanie należy zgłosić w tej sprawie, a po rozwodzie odrębny pozew kieruje się co do zasady do sądu rejonowego. W pilnej sytuacji warto połączyć żądanie główne z wnioskiem o zabezpieczenie. Trzeba też pilnować pięcioletniej granicy, jeżeli zobowiązany nie został uznany za winnego, oraz trzyletniego przedawnienia poszczególnych świadczeń.

Źródła

• art. 57, art. 60, art. 61, art. 135–139 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 236;
• art. 32, art. 187, art. 444, art. 445 i art. 753 Kodeksu postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468;
• art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1228 ze zmianami;
• uchwała pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, w zakresie wykładni pojęcia niedostatku i obowiązku między rozwiedzionymi małżonkami.