Zarząd majątkiem spadkowym przed działem spadku – kto płaci i kto decyduje?

Śmierć spadkodawcy nie powoduje automatycznego podziału poszczególnych rzeczy między spadkobierców. Jeżeli dziedziczy kilka osób, każda z nich ma udział w całej masie spadkowej, a nie wyłączne prawo do konkretnego mieszkania, samochodu czy rachunku bankowego. Taki stan trwa do zawarcia umowy o dział spadku albo do uprawomocnienia się postanowienia sądu.

Podstawowa zasada wynika z art. 1035 Kodeksu cywilnego: do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Oznacza to konieczność rozróżnienia czynności zwykłego zarządu, czynności przekraczających zwykły zarząd oraz czynności zachowawczych. Granica między nimi nie zawsze jest oczywista i zależy między innymi od rodzaju składnika majątku, jego wartości, pilności działania i skutków finansowych.

Kiedy zarząd majątkiem spadkowym przed działem spadku ma znaczenie?

Problem zarządu pojawia się od chwili śmierci spadkodawcy i trwa do działu spadku. W praktyce jest szczególnie ważny wtedy, gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, gospodarstwo rolne, przedsiębiorstwo, lokal na wynajem, samochód, papiery wartościowe albo rzeczy wymagające stałego utrzymania.

Spadkobiercy muszą w tym okresie podejmować decyzje dotyczące opłat, podatków, ubezpieczenia, napraw, pobierania czynszu, zawierania lub wypowiadania umów, zabezpieczenia rzeczy i udostępniania ich poszczególnym osobom. Brak porozumienia może prowadzić do narastania zadłużenia, utraty dochodów, pogorszenia stanu nieruchomości albo odpowiedzialności wobec osób trzecich.

Nie każda naprawa będzie automatycznie czynnością zwykłego zarządu. Wymiana uszkodzonego zamka albo usunięcie awarii zwykle służy zachowaniu rzeczy. Generalny remont mieszkania za znaczną kwotę może już przekraczać zwykły zarząd. Podobnie umowa najmu zawarta na krótki okres na warunkach rynkowych może być oceniana inaczej niż wieloletnia umowa z niskim czynszem i prawem podnajmu.

Każdy spadkobierca ma obowiązek współdziałać w zarządzie majątkiem. Nie oznacza to jednak, że jeden z nich może samodzielnie uznać się za właściciela konkretnej rzeczy i wyłączyć pozostałych. Każdy jest uprawniony do współposiadania i korzystania z rzeczy w zakresie dającym się pogodzić z prawami innych spadkobierców.

Kto może złożyć wniosek albo sprzeciwić się decyzji?

Zakres uprawnień zależy od rodzaju sporu. Przy czynnościach zwykłego zarządu potrzebna jest większość udziałów. Jeżeli większości nie da się uzyskać, każdy ze spadkobierców może zwrócić się do sądu o upoważnienie do dokonania konkretnej czynności. We wniosku należy opisać czynność, wykazać jej potrzebę, przedstawić przewidywane koszty i wskazać, dlaczego brak działania zagraża wspólnemu majątkowi albo jego prawidłowemu wykorzystaniu.

Jeżeli większość chce wykonać czynność rażąco sprzeczną z zasadami prawidłowego zarządu, każdy spadkobierca pozostający w mniejszości może żądać rozstrzygnięcia przez sąd. Nie wystarczy samo niezadowolenie. Trzeba wykazać, że planowana decyzja jest obiektywnie nieracjonalna, nadmiernie ryzykowna, nieuzasadniona ekonomicznie albo prowadzi do pokrzywdzenia części współuprawnionych.

Przy czynnościach przekraczających zwykły zarząd zasadą jest zgoda wszystkich. Jeżeli jej nie ma, z wnioskiem do sądu mogą wystąpić spadkobiercy, których udziały wynoszą łącznie co najmniej połowę. Sąd oceni cel czynności oraz interes wszystkich współuprawnionych. Nie rozstrzyga więc wyłącznie na podstawie arytmetycznej przewagi.

Każdy spadkobierca może także żądać ustanowienia zarządcy, gdy nie można uzyskać większości w istotnych sprawach zwykłego zarządu albo gdy większość narusza zasady prawidłowego zarządu lub krzywdzi mniejszość. Jest to rozwiązanie stosowane przede wszystkim przy trwałym konflikcie, licznej grupie spadkobierców, nieruchomości przynoszącej dochód albo majątku wymagającym stałego profesjonalnego prowadzenia.

Jeżeli spadkodawca powołał wykonawcę testamentu, sytuacja może wyglądać inaczej. Wykonawca testamentu co do zasady zarządza spadkiem w zakresie określonym testamentem i ustawą, spłaca długi spadkowe oraz wydaje majątek spadkobiercom zgodnie z wolą spadkodawcy. Przed podjęciem samodzielnych działań trzeba więc sprawdzić treść testamentu i zakres umocowania wykonawcy.

Gdy istnieje realne ryzyko usunięcia, uszkodzenia, zniszczenia albo nieusprawiedliwionego rozporządzenia składnikiem spadku, można złożyć wniosek o zabezpieczenie spadku. Uprawnienie to przysługuje między innymi osobie, która uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, wykonawcy testamentu, współwłaścicielowi rzeczy oraz wierzycielowi posiadającemu pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy.

Terminy i dokumenty w sprawie spadkowej

Co do zasady nie ma ustawowego terminu, w którym spadkobiercy muszą przeprowadzić dział spadku. Zwlekanie może jednak utrudniać zarząd, zwiększać koszty i komplikować rozliczenia. Roszczenia dotyczące wydatków, korzystania z rzeczy, pobranych dochodów lub spłaconych długów powinny być dokumentowane od początku, a po wszczęciu postępowania działowego należy je zgłosić w tej sprawie.

W postępowaniu o dział spadku sąd rozstrzyga również wzajemne roszczenia spadkobierców dotyczące posiadania rzeczy spadkowych, pobranych pożytków i przychodów, nakładów oraz spłaconych długów spadkowych. Nie należy odkładać tych żądań na czas po prawomocnym dziale, ponieważ przepisy przewidują koncentrację takich rozliczeń w postępowaniu działowym.

Wewnętrzne rozliczenie kosztów utrzymania majątku spadkowego opiera się zasadniczo na wielkości udziałów. Nie oznacza to jednak, że każdy wydatek poniesiony jednostronnie zostanie automatycznie zwrócony. Znaczenie ma konieczność wydatku, jego wysokość, związek ze wspólnym majątkiem, zgoda pozostałych oraz korzyść, jaką wydatek przyniósł.

Akt zgonu, testament i dokumenty rodzinne

Podstawowy zestaw dokumentów zależy od etapu sprawy. Najczęściej potrzebne są:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• oryginał testamentu albo informacja, gdzie został złożony,
• prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia,
• akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo, jeżeli krąg spadkobierców nie został jeszcze formalnie ustalony,
• dane wszystkich spadkobierców wraz z adresami do doręczeń.

Jeżeli stwierdzenie nabycia spadku nie zostało jeszcze przeprowadzone, sąd może dokonać go w toku sprawy o dział spadku. W praktyce wcześniejsze uporządkowanie kręgu spadkobierców zwykle ułatwia negocjacje, dostęp do dokumentów i zarząd majątkiem.

Dowody dotyczące majątku i długów

Do rozliczenia zarządu potrzebne są dokumenty pokazujące zarówno skład spadku, jak i sposób gospodarowania nim po śmierci spadkodawcy. Warto zgromadzić:

• odpisy ksiąg wieczystych, akty notarialne, umowy nabycia i wypisy z ewidencji gruntów,
• wyciągi bankowe, informacje o lokatach, papierach wartościowych i rachunkach inwestycyjnych,
• umowy najmu lub dzierżawy, zestawienia pobranego czynszu i rozliczenia kaucji,
• decyzje podatkowe, polisy, rachunki za media, opłaty administracyjne i wezwania do zapłaty,
• faktury, paragony, kosztorysy, potwierdzenia przelewów i korespondencję dotyczącą napraw,
• zdjęcia stanu rzeczy przed i po naprawie oraz dowody pilności interwencji,
• dokumenty dotyczące kredytów, pożyczek, zaległych zobowiązań i spłaconych długów spadkowych.

Postępowanie przed sądem albo notariuszem

Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, mogą zawrzeć umowę o dział spadku. Gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa musi mieć formę aktu notarialnego. Notariusz nie rozstrzyga jednak sporu. Jeżeli choć jedna osoba nie zgadza się na sposób podziału albo rozliczenia, pozostaje postępowanie sądowe.

Wniosek o dział spadku między spadkobierców może złożyć każdy spadkobierca. Właściwy jest co do zasady sąd spadku, czyli sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli miejsca tego nie da się ustalić w Polsce, właściwy jest sąd miejsca położenia majątku spadkowego lub jego części, a w braku tych podstaw Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

We wniosku należy wskazać wszystkich uczestników, powołać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, opisać majątek, przedstawić proponowany sposób podziału i zgłosić żądania rozliczeniowe. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, trzeba przedstawić dowody, że należała do spadkodawcy.

Spór dotyczący zarządu konkretną rzeczą wspólną jest rozpoznawany w postępowaniu nieprocesowym. W sprawach z zakresu prawa rzeczowego właściwy jest sąd położenia rzeczy. Wniosek powinien precyzyjnie wskazywać, czy chodzi o zezwolenie na czynność zwykłego zarządu, rozstrzygnięcie w sprawie czynności przekraczającej zwykły zarząd, zakwestionowanie decyzji większości czy ustanowienie zarządcy.

Przy ustanowieniu zarządcy nieruchomości zarząd jest ujawniany w księdze wieczystej. Od tego momentu spadkobiercy mogą korzystać z rzeczy tylko w zakresie, który nie przeszkadza wykonywaniu zarządu. Zarządca rozlicza dochody i wydatki, a nadwyżka po pokryciu kosztów jest wypłacana współuprawnionym według zasad określonych przez sąd.

Wniosek powinien zawierać konkretny projekt rozstrzygnięcia. Zamiast żądać ogólnie, aby sąd uregulował zarząd, lepiej wskazać na przykład: zgodę na wymianę dachu do określonej kwoty, zgodę na zawarcie umowy najmu na wskazanych warunkach, zakaz wykonania planowanej przebudowy albo ustanowienie zarządcy dla oznaczonej nieruchomości.

Najczęstsze błędy spadkobierców

1. Liczenie głosów według liczby osób. Większość ustala się według udziałów. Dwie osoby posiadające łącznie jedną trzecią spadku nie mają większości tylko dlatego, że sprzeciwia im się jedna osoba posiadająca dwie trzecie udziałów.

2. Sprzedaż albo obciążenie rzeczy bez wymaganej zgody. Jednostronne rozporządzanie konkretnym składnikiem spadku może naruszać prawa pozostałych spadkobierców. Szczególnej ostrożności wymaga sprzedaż udziału w przedmiocie należącym do spadku, ustanowienie hipoteki, długoterminowy najem i oddanie rzeczy do wyłącznego korzystania.

3. Finansowanie dużych nakładów bez uzgodnienia. To, że wydatek podniósł wartość nieruchomości, nie przesądza jeszcze o pełnym zwrocie. Sąd może badać celowość, zakres, cenę, zgodę pozostałych oraz to, kto faktycznie korzystał z efektów inwestycji.

4. Brak dokumentacji przy płaceniu rachunków. Same twierdzenia o poniesieniu kosztów zwykle nie wystarczą. Potrzebne są dowody zapłaty, faktury, decyzje podatkowe, korespondencja i wykaz okresów, których dotyczyły opłaty.

5. Pobieranie całego czynszu bez rozliczenia. Pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają spadkobiercom odpowiednio do udziałów. Osoba pobierająca czynsz powinna prowadzić przejrzyste rozliczenie wpływów, kosztów i kaucji.

6. Traktowanie mieszkania jak wyłącznej własności. Sam fakt zamieszkiwania w lokalu po spadkodawcy nie daje prawa do trwałego wyłączenia pozostałych. Roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie ponad udział zależy jednak od konkretnych okoliczności, w szczególności od tego, czy inni spadkobiercy byli faktycznie pozbawieni współposiadania.

7. Odkładanie rozliczeń do czasu po dziale. Żądania dotyczące nakładów, pobranych przychodów, posiadania rzeczy i spłaconych długów należy zgłosić w postępowaniu działowym. Pominięcie ich może prowadzić do utraty możliwości późniejszego dochodzenia.

8. Próba rozwiązania sporu u notariusza. Notariusz może sporządzić umowę tylko przy zgodzie wszystkich stron. Jeżeli spór dotyczy wartości rzeczy, sposobu podziału, rozliczenia kosztów albo tego, kto ma przejąć nieruchomość, potrzebne jest postępowanie sądowe. Szczegółowe zasady dotyczące podziału odziedziczonej nieruchomości zależą także od tego, czy możliwy jest podział fizyczny, przyznanie rzeczy jednej osobie ze spłatą czy sprzedaż.

FAQ

Czy jeden spadkobierca może sam płacić wszystkie rachunki?

Może zapłacić rachunki, zwłaszcza gdy jest to konieczne dla uniknięcia odsetek, odcięcia mediów albo szkody. Nie oznacza to jednak automatycznego prawa do zwrotu każdej kwoty. Powinien wykazać wysokość, cel i konieczność wydatku oraz zachować dowody zapłaty.

Czy koszty zawsze dzieli się po równo?

Nie. Zasadniczo wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną ponosi się według udziałów. Jeżeli udziały wynoszą 1/2, 1/3 i 1/6, taki sam stosunek jest punktem wyjścia do rozliczenia kosztów, chyba że szczególne okoliczności uzasadniają inne rozliczenie.

Czy większość spadkobierców może sprzedać odziedziczone mieszkanie?

Nie wystarczy większość liczona udziałami. Sprzedaż całej wspólnej nieruchomości jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd i wymaga zgody wszystkich współuprawnionych. W razie braku zgody spadkobiercy posiadający co najmniej połowę udziałów mogą żądać rozstrzygnięcia przez sąd.

Czy jeden spadkobierca może wynająć mieszkanie?

To zależy od warunków umowy i okoliczności. Krótkoterminowy najem na typowych warunkach może być czynnością zwykłego zarządu, natomiast wieloletnia umowa, niski czynsz, prawo podnajmu albo istotne ograniczenie możliwości sprzedaży mogą przemawiać za uznaniem jej za czynność przekraczającą zwykły zarząd.

Co zrobić, gdy inny spadkobierca zabiera rzeczy ze spadku?

Należy zabezpieczyć dowody, sporządzić wykaz rzeczy, wezwać do zaprzestania działań i rozważyć wniosek o zabezpieczenie spadku. Jeżeli istnieje ryzyko usunięcia, zniszczenia lub rozporządzenia majątkiem, szybka reakcja ma istotne znaczenie praktyczne.

Czy można ustanowić zarządcę bez zgody wszystkich?

Tak. Każdy spadkobierca może żądać ustanowienia zarządcy, jeżeli nie można uzyskać większości w istotnych sprawach zwykłego zarządu albo gdy większość działa nieprawidłowo lub krzywdzi mniejszość. O ustanowieniu zarządcy decyduje sąd.

Czy istnieje termin na przeprowadzenie działu spadku?

Co do zasady nie ma ustawowego terminu na złożenie wniosku o dział spadku. Nie należy jednak zwlekać, gdy rosną koszty, pogarsza się stan rzeczy albo powstają spory o korzystanie i rozliczenia. Poszczególne roszczenia pieniężne mogą podlegać przedawnieniu, a część rozliczeń trzeba zgłosić w postępowaniu działowym.

Czy notariusz może rozstrzygnąć, kto ma przejąć nieruchomość?

Notariusz może sporządzić umowę o dział spadku tylko wtedy, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni co do podziału i rozliczeń. Jeżeli istnieje spór, decyzję podejmuje sąd.

Podsumowanie

Przed działem spadku żaden ze spadkobierców nie powinien traktować konkretnego składnika majątku jak swojej wyłącznej własności. Najpierw trzeba ustalić rodzaj planowanej czynności, policzyć udziały, zebrać zgody i zadbać o dokumentację finansową. W razie pilnego zagrożenia można podjąć czynność zachowawczą, natomiast przy trwałym konflikcie właściwym rozwiązaniem może być wniosek o rozstrzygnięcie sądu, ustanowienie zarządcy albo dział spadku. Ocena możliwości odzyskania wydatków i rozliczenia korzystania z rzeczy zawsze zależy od dokumentów, celu wydatku i przebiegu współpracy między spadkobiercami.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 199–209, art. 924–925, art. 986–990 oraz art. 1034–1038.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 606, art. 611–616, art. 628, art. 634–635 oraz art. 680–689.